Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Vuk Karadi (yu)

dodany: 09.06.2003 | przygotowa豉: Agnieszka Sosnowska


Od pocz靖ku XIX w. Serbowie, wr鏚 ci鉚造ch walk, stopniowo wyzwalali si spod w豉dzy tureckiej i budowali trwa貫 zr瑿y w豉snej pa雟twowoci. Towarzyszy temu wielki prze這m kulturalny, kt鏎ego przyw鏚c by Vuk Stefanovi Karadi.

Urodzi si on 26.10. 1787 r. w Tri獘, a zmar 7.02. 1864 r. w Wiedniu. By wybitnym serbskim j瞛ykoznawc, etnografem i historykiem.

W dzieci雟twie nauczy si szybko czyta, od jednego ze swoich krewnych. Kr鏒ko ucz瘰zcza do szko造 ludowej, a nast瘼nie do szko造 przyklasztornej w monastyrze Tronoa (w Tronoy powsta anonimowy letopis o carze Lazarze i bitwie kosowskiej). W 1804 roku by pisarzem w jednym z oddzia堯w powsta鎍zych podczas pierwszego powstania serbskiego. Pniej przebywa w Karlovcach, gdzie uczy si j瞛yka niemieckiego i 豉ciny. Nast瘼nie studiowa w Belgradzie w Szkole G堯wnej (Velika kola) za這穎nej przez Dositeja Obradovi潻.

W 1813 roku wyje盥瘸 do Wiednia. Tam w豉nie zawar znajomo z cenzorem ksi嘀ek, znanym S這we鎍em Jernejem Kopitarem. Za jego zach皻, Vuk w 1814 roku wydaje pierwszy zbiorek pieni ludowych oraz gramatyk j瞛yka serbskiego, zawieraj鉍 zarys reformy j瞛ykowej.

W 1815 roku Vuk przebywa w Sremie. Tam zbiera pieni ludowe i materia造 do s這wnika.

W 1818 roku przy wydatnej pomocy Kopitara, Vuk publikuje s這wnik j瞛yka serbskiego, po czym udaje si do Rosji.Zostaje tam bardzo zaszczytnie przyj皻y, ale niestety nie otrzymuje materialnego poparcia, na kt鏎ym mu w闚czas zale瘸這. W 1820 roku Vuk ponownie wraca do Serbii, le si jednak czu w towarzystwie ludzi ze wity Milosza Obrenovi潻.

W 1823 roku, ze wzgl璠u na niezabezpieczone podstawy egzystencji, Vuk wyje盥瘸 do Niemiec, z zamiarem studiowania medycyny. Tam poznaje s造nne osobistoci jak W. Goethe i Jakub Grimm. Vuk spotka si tam z bardzo mi造m przyj璚iem. Uniwersytet w Jenie nada mu tytu doktora filozofii. Wiele naukowych towarzystw zaprosi這 go do wsp馧pracy. W 1826 car rosyjski przyzna mu roczn pensj. Po powrocie do Serbii w 1828 zosta s璠zi w Belgradzie, zajmowa si t逝maczeniem kodeksu Napoleona. Wkr鏒ce pad ofiar intryg, wrogowie oskar篡li go przed w豉dzami austriackimi o dzia豉nie na rzecz Rosji, w Rosji natomiast mia opini agenta austriackiego i zwolennika katolicyzmu.

W 1831 Karadi opuci Serbi i wys豉 list do ksi璚ia Milosza, w kt鏎ym krytykowa jego spos鏏 rz鉅zenia.W latach 1834 - 35 podr騜owa po Czarnog鏎ze, zbieraj鉍 materia造 etnograficzne. Stosunki z ksi璚iem Miloszem uleg造 w闚czas poprawie i Karadi otrzyma niewielk pensj od rz鉅u serbskiego.W 1838 podr騜owa po Chorwacji i Dalmacji, a nast瘼nie w 1841 waz z grupk Rosjan po Dalmacji, Czarnog鏎ze i Serbii.

W 1847 ukaza造 si trzy ksi嘀ki: przek豉d Nowego Testamentu pi鏎a samego Karadi潻, pierwszy zbiorek wierszy B. Radi鋀vi潻 i Rat za srpski jezik i pravopis . Dani鋱潻. Rok 1847 mo積a uzna za pocz靖ek zwyci瘰twa reformy.

W 1850 zawarto mi璠zy Serbami i Chorwatami umow o wsp鏊nym j瞛yku literackim, opartym na dialekcie sztokawskim ze wschodniej Hercegowiny. Karadi doczeka si za 篡cia zwyci瘰twa swych reform.

G堯wne za這瞠nia j瞛ykowej rewolucji Karadi潻 pochodzi造 od J. Kopitara, pr鏏uj鉍ego dokona podobnego przewrotu w S這wenii. Chodzi這 o uznanie za literacki czystego j瞛yka ludowego (a konkretnie sztokawskiego dialektu wschodnio - hercegowi雟kiego) a tak瞠 uproszczenie pisowni tak, by ka盥ej g這sce odpowiada豉 jedna litera.

Na stra篡 dotychczasowego j瞛yka (s這wiano-serbskiego) sta豉 zgrupowana na terenie po逝dniowych W璕ier pot篹na i wp造wowa serbska hierarchia kocielna, cile wi嘀鉍a kwestie j瞛ykowe z wyznaniowymi i narodowymi. W tych warunkach propozycje Vuka by造 zamachem na prawos豉wnych, a romantyczny demokratyzm reform budzi opory wr鏚 istniej鉍ej ju w闚czas warstwy wykszta販onych Serb闚. Ostre sprzeciwy wywo豉豉 ju pierwsza lingwistyczna praca Karadi潻 - Pismenica srpskoga jezika (1814 Gramatyka j瞛yka serbskiego), chocia nie zawiera豉 ona jeszcze pe軟ego programu zmian i nie prezentowa豉 zwartego systemu j瞛ykowego jaki wypracowa autor pniej. Drugie poprawione i uzupe軟ione wydanie gramatyki opublikowane zosta這 razem ze s這wnikiem.

Srpski rje鋝ik (1818) zawiera przesz這 26 tys. s堯w wyst瘼uj鉍ych w j瞛yku ludowym, t逝maczonych na 豉cin i niemiecki przez Jerneja Kopitara. Drugie poszerzone wydanie ukaza這 si 1852. Karadi by tak瞠 autorem pierwszego serbskiego elementarza.

Chc鉍 w pe軟i ukaza mo磧iwoci proponowanego j瞛yka prze這篡 Nowy Testament. Przek豉d nie by zupe軟ie udany, zawiera zapo篡czenia i nowotwory j瞛ykowe. Z punktu widzenia stylistyki t逝maczenie to cenione jest bardzo wysoko. Jako zbieracz pieni ludowych wyda w roku 1814 zbiorek Mala prostonarodna slavenosrbska pjesnarica (Ma造 ludowy s這wiano-serbski piewnik), zawieraj鉍y 100 pieni lirycznych i 8 epickich. Vuk zanotowa je czciowo z pami璚i, czciowo zaczerpn像 z repertuaru swojej krewnej. Owocem terenowych bada w Sremie by nast瘼ny tom: Narodna srbska pjesnarica (1815, Ludowy piewnik serbski), w kt鏎ym r闚nie przewa瘸豉 liryka.W 1823 w Lipsku ukaza這 si 3-tomowe wydanie pieni, 6 tom闚 opublikowano w latach 1841 - 66. Pe軟e 9-tomowe wydanie serbskich pieni ludowych ze zbior闚 Karadi潻 ukaza這 si w latach 1891 - 1902.

Folklorystyczna dzia豉lno Vuka odegra豉 powa積 role polityczn. Zwr鏂i豉 uwag Europy na niewielki, z trudem toruj鉍y sobie drog do niezale積oci nar鏚, wzbudzi豉 zachwyt dla twor闚 jego ch這pskiej kultury. Vuk celowo wysuwa na czo這 utwory m闚i鉍e o walkach z Turkami (章cznie z wydarzeniami niemal aktualnymi), zapocz靖kowa rozw鎩 legendy kosowskiej, zwi頊any z kl瘰k narodow (1389) oraz kult hajduk闚.

Karadi nie poprzestawa jedynie na poezji ludowej, wyda r闚nie Narodne srpske pripovijetke (1821, Ludowe opowiadania serbskie) oraz Narodne srpske poslovice (1836, Ludowe przys這wia serbskie).

Inne wa積iejsze prace Karadi潻 to Kov鋀i za istoriju, jezik i obi醀je Srba (1849, Skrzyneczka historii, j瞛yka i obyczaj闚 Serb闚) oraz wydana pomiertnie pozycja ivot i obi醀ji naroda srpskog (1867, 砰cie i obyczaje ludu serbskiego).

Vuk zredagowa kilka rocznik闚 kalendarza Danica, maj鉍ego charakter rozrywkowy. Zamieszcza tam ludowe pieni i opowiadania, przek豉dy z literatur obcych.

Opr鏂z zapis闚 typu kronikarskiego Karadi sporz鉅zi wiele biografii wybitnych osobistoci pierwszego i drugiego powstania serbskiego, napisa te 篡wot ksi璚ia Milosza Obrenovi潻. Zajmowa si krytyk literack. Cenionym jest jednak przede wszystkim za to, 瞠 da podstawy nowo篡tnemu j瞛ykowi serbskiemu i dokona radykalnej reformy ortografii polegaj鉍ej na przypisaniu ka盥emu dwi瘯owi swojego i tylko jednego znaku w oparciu o zasad Pii kao to govori (Pisz jak m闚isz).