Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Zmej w tradycji bu貪arskiej

dodany: 07.04.2007 | autor: Katarzyna Kulik


Aby przybli篡 posta zmeja (uwaga: poj璚ia zmej i smok (змей, смок) t逝maczone na j瞛yk polski jako smok w j瞛yku bu貪arskim opisuj dwie r騜ne istoty.), warto usystematyzowa podobie雟twa i r騜nice pomi璠zy nim a wszystkimi pokrewnymi mu w篹o- i smokopodobnymi istotami. A rodzin zmej ma niema章.

Klasyfikacj otwiera posta w篹a (zmija) cechy, jakie mu przypisuj wierzenia ludowe, s istotne r闚nie dla pozosta造ch istot mitycznych. Wyst瘼uj zatem:
Zwi頊ki w篹a z ogniem i b造skawic (przedstawienie ogniska jako gniazda w篹y, kszta速 cia豉 a zygzakowata forma b造skawicy),
Zwi頊ki z wod (pieni o w篹u 篡j鉍ym w zimnej studni; zaklinanie podczas obrz璠u przeganiania w篹y: Bete, zmii, u more, Eremija y pole!; przekonanie, 瞠 ka盥e jezioro, r鏚這, rzeka ma za stra積ika w篹a; wielki w嘀 篡j鉍y w morzu porodku ziemi),
Zwi頊ki ze wiatem podziemnym (piek這 to wielki w嘀; zakopywanie si w ziemi na czas snu zimowego, a do wi皻a Zwiastowania Marii Panny 25.03; przekonanie, 瞠 w篹e 篡j na cmentarzach, 篡wi si wn皻rznociami, krwi i oczami martwych),
Zwi頊ki z istotami p販i 瞠雟kiej (nie ma m瘰kiego odpowiednika s這wa zmija, kt鏎e oznacza這by t sam posta; por闚nanie w篹a do pierwszej kobiety, Ewy, w zakl璚iach podczas przeganiania w篹y we wsi B豉gowec),
Zwi頊ki z bogactwem (w嘀 jest stra積ikiem ukrytych w ziemi skarb闚),
Zwi頊ek z magia mi這sn i medycyn (czarownica gotuje 篡wego w篹a tak jak on si wije, tak maj si wi ch這pcy wok馧 jej c鏎ki; stosowanie sk鏎y i serca w篹a jako lekarstwa),
W嘀 jako posta mityczna o uniwersalnym charakterze (w嘀-stra積ik domu i gospodarstwa rol t cz瘰to przypisuje si smokom takiego w篹a si nie zabija, poniewa wr騜y to nieszczcie; jego pojawienie si zapowiada mier jednego z cz這nk闚 rodziny. Istota ta 篡je pod progiem lub pod ogniskiem, jest lepa i niewidoczna, zwi頊ana czasem z osob przodka-opiekuna).

Poza przestrzeni kulturow, tak瞠 w przyrodzie w嘀 posiada cechy mityczne, np. w嘀, kt鏎y uk零i cz這wieka, jest grzeszny i nale篡 go zabi. W嘀 mo瞠 wej przez otwarte usta w cia這 pi鉍ego cz這wieka i tam 篡. Aby si go pozby, nale篡 chorego obr鏂i g這w w d馧 nad naczyniem z gor鉍ym mlekiem, a wtedy zach璚ony w嘀 wyjdzie.

Bior鉍 pod uwag wszystkie jego w豉ciwoci, w嘀 posiada z這穎ny ambiwalentny charakter, jest nosicielem przeciwstawnych cech: 章czy symbolik wody i ognia, jest jednoczenie opiekunem i demonem, zwi頊any zar闚no ze mierci, jak i p這dnoci i urodzajem.

Wierzenia ludowe wyznaczaj szczeg鏊ne miejsce smokowi (смок) jest on nie tylko nieszkodliwym w篹em, ale zajmuje samodzielne miejsce w systemie wyobra瞠. Znacz鉍 r騜nic w symbolice w篹y i smok闚 jest przekonanie, 瞠 po up造wie 40 lat istotom tym wyrastaj skrzyd豉: skrzydlate w篹e udaj si do piek豉, by pomaga diab逝, podczas gdy smoki przeistaczaj si w zmeeve.

Gdy m闚imy o opieku鎍zej roli tych istot, nale篡 zwr鏂i uwag na drobn r騜nic: w嘀 jest stra積ikiem domowego ogniska, a smok p鏊 uprawnych i winnic. Taki smok chroni gospodarstwo przed niepo蕨danymi zjawiskami atmosferycznymi: gradem i nag造mi opadami. Smok, kt鏎y opiekuje si miedz, nosi nazw sinornik. Mo瞠 on urzeka krowy swoim spojrzeniem i wysysa ich mleko. Istnieje r闚nie zwi頊ek mi璠zy smokiem a cz這wiekiem. Czasem smok, smakosz mleka, wysysa mleko nie tylko kr闚, ale i karmi鉍ych matek. Istniej opowieci o smokach, kt鏎e potrafi gwizda jak ludzie i w ten spos鏏 przeganiaj burz. Bywaj i smoki, kt鏎e przyjmuj ludzk posta, 瞠ni si i maj dwoje dzieci, kt鏎e mog przemienia si w zwierz皻a.

Inne wyobra瞠nia dotycz skrzydlatych w篹y z piekie, czarnych w篹y, kt鏎e noc wychodz na powierzchni i wyrz鉅zaj ogromne szkody; Wywo逝je si je wspominaj鉍 ich imi.

Wyjanienie r騜nic pomi璠zy hal i lamj wymaga nieustannego konfrontowania, przeciwstawiania ich sobie, poniewa cz瘰to postaci te nawzajem zamieniaj si rolami w zale積oci od regionu Bu貪arii.

Hala (хала) wyst瘼uje pod postaci czarnego ob這ku, chocia czasem jest to jedynie jej atrybut. Takie zjawisko atmosferyczne niesie ze sob zagro瞠nie burz gradow, wichur, ulew. Podczas lotu hala krzesi iskry. Jeli ju wyst瘼uje pod postaci jakiego stwora, potw鏎 ten ma 3 g這wy: pierwsza krzesi ogie, druga powoduje burze i powodzie, trzecia odpowiada za jesienny grad. Czasem tr鎩g這wa hala jest stra積ikiem r鏚e pitnej wody; pod tym wzgl璠em przypomina w篹a strzeg鉍ego zbiornik闚 wodnych.

Pojawia si r闚nie wyobra瞠nie o du篡m w篹u, 篡j鉍ym wr鏚 ska, lub o tr鎩g這wym stworze z trzema ogonami; innym razem wyposa穎ny jest w 12 ogon闚 i 3 pary skrzyde. Zdarza si, ze hala, podobnie jak zmej, mieszka w pieczarach i zionie ogniem.

Lamja (ламя) jest postaci zbli穎n do hali, pe軟i podobne funkcje (wywo逝je grone zjawiska atmosferyczne, jest wrogiem zmeja, gospodarzem jezior i r鏚e). Tak jak hala, jest p販i 瞠雟kiej, wyst瘼uje jako siostra zmeja, c鏎ka hali itp. Ma psi g這w (czasem 3), cztery nogi, d逝gi w篹owy ogon, skrzyd豉, a cia這 jej pokryte jest 逝skami; przypomina starogreckiego potwora Cerbera. Innym razem wyst瘼uje pod postaci ciemnej mg造. Cz瘰to zwraca si uwag na podobie雟two obu postaci do wyst瘼uj鉍ych w starogreckich bajkach stwor闚 lamja i halaksa (λάμια, χάλαζα).

Szeroko rozpowszechniony jest motyw zabijania lamji przez w. Jerzego (wi皻ego, junaka, braci-bliniak闚, smok闚-bliniak闚) w jednym przypadku pieni zwi頊ane ze w. Jerzym odnosz si do chrzecija雟kiego charakteru 篡wotu wi皻ego; w drugim do czysto agrarnego charakteru pieni.

W pierwszym przypadku potw鏎 tamuje pr鉅 rzeki i 蕨da ludzkiej ofiary. Koniecznie wyst瘼uje te posta dziewicy, kt鏎 wi皻y ratuje przy pomocy cudu. W pieniach o charakterze agrarnym lamja niszczy urodzaj; po odci璚iu jej 3 g堯w, wyp造waj 3 rzeki obfitoci i urodzaju.

Zmej jest najwi瘯szym wrogiem hal i lamji, wyst瘼uje jako dobry demon zjawisk atmosferycznych, obro鎍a swojego rodu i plemienia. Obraz smoka zwi頊any jest z wierzeniami o w篹ach (w tym o mitycznym opiekunie), wyobra瞠niami o zjawiskach atmosferycznych (grzmotach, gradzie, wichrach, mgle, deszczu i suszy) i urodzaju. Ponadto zwi頊any jest z kultem martwych, mitami o bliniakach, walk ze smokiem itp. Uwa瘸 si, 瞠 zmej pe軟i funkcj obronn, poniewa posiada cechy totemicznego protoplasty (przemienia si w p這n鉍ego ptaka, kt鏎y udaje si do lasu, uwa瘸nego przez S這wian za miejsce przebywania dusz pradziad闚). Zwraca si uwag na podobie雟two pomi璠zy zmejem a smokiem zmej wyst瘼uje czasem zamiast smoka stra積ika miedzy (niekt鏎zy rozr騜niaj smoka stra積ika granic p鏊 i zmeja stra積ika granic wsi), innym razem jako istota zwi頊ana ze zjawiskami atmosferycznymi. Zar闚no smok, jak i zmej, przychylne ludziom demony, s rodzaju m瘰kiego, podczas gdy wroga lamja i hala 瞠雟kiego, tzn. zwi頊ane s z 瞠雟kim wyobra瞠niem w篹a (zmija). W pieni kol璠owej wyst瘼uje motyw trzyletniej mg造 w. Eliasz prosi pozosta造ch wi皻ych, aby odszukali smoczych bliniak闚, kt鏎zy j przegoni.

Zmej mo瞠 wyst瘼owa w dw鏂h postaciach: zoomorficznej i antropomorficznej. Pierwszy jest przedstawiony jako potw鏎 ogromnych rozmiar闚, ze skrzyd豉mi i ogonem. Druga posta jest cz這wiekiem z ma造mi skrzyde趾ami pod pachami. Podczas burzy duch jego opuszcza cia這 i leci bi si z chmurami.

Zakochany zmej mo瞠 przybra posta smoka w pieniach z okolic Szumen m這da dziewczyna widzi dwa smoki na miedzy, kt鏎e w rzeczywistoci s przemienionymi zmejami. Czasem chmury uwa瘸 si za obce smoki, kt鏎e przybywaj, aby ukra urodzaj. Wed逝g niekt鏎ych r鏚e, kiedy wyst瘼owa造 dwa rodzaje smok闚: zmej przynosz鉍y deszcz i zmej przynosz鉍y susz. Motyw walki mi璠zy nimi jest szeroko rozpowszechniony.

Zwi頊ki zmeja ze smokiem t逝maczy si nast瘼uj鉍o: wed逝g ludowych poda zmej pochodzi od smoka, kt鏎y albo osi鉚n像 wiek 40 lat, albo przez 40 dni nie by przez nikogo widziany. Zmejem mo瞠 sta si r闚nie cz這wiek (cz這wiek-smok). Czasem w zmeja przemienia si m這do瞠niec i prosi 穎n, by nosi豉 mu mleko lub sirene, zanim odleci do swojej gromady. Odwrotna przemiana, w cz這wieka, ma miejsce, gdy zmej cz瘰to obcuje z ludmi. Przemiana smoka w zmeja zwi頊ana jest z wierzeniem, 瞠 ka盥a istota ma sw鎩 okrelony czas 篡cia na ziemi; gdy ten czas minie, chocia nadal znajduje si wr鏚 篡wych, przechodzi metamorfoz w posta mityczn, zwi頊an ze wiatem podziemnym.

Zwi頊ek zmeja ze wiatem podziemnym przejawia si r闚nie w tym, 瞠 nawiedza on kobiety o tajemniczej porze, tzn. w czasie nale蕨cym do istot demonicznych, a odchodzi, gdy zapiej koguty (por. wampiry); cz這wiek-zmej rodzi si tylko noc; obrz璠 wyganiania zmeja odbywa si o p馧nocy lub przed pierwszym kogutem. Zmej poredniczy mi璠zy wiatem podziemnym i ziemi, ale r闚nie mi璠zy ziemi i niebem (skrzyd豉). 砰je w pieczarach, kt鏎e maj symbolik podobn do studni s granic pomi璠zy dwoma wiatami. Uwa瘸 si r闚nie, 瞠 zmej 篡je na cmentarzach tam ucieka po wygnaniu go ze wsi i stamt鉅 nadchodzi wieczorem, by odwiedzi swoj ukochan.

Czasem cechy zmeja k堯c si ze sob. W niekt鏎ych pieniach ofiary mi這ci smoka cierpi lub umieraj. Jego dwojaki charakter wi嘀e si z tym, 瞠 jako istota przynale蕨ca do sfery niebia雟kiej i mitycznej jest dobry i przychylny ludziom, lecz jako istota zwi頊ana ze wiatem podziemnym, nosi pewne cechy demoniczne (miercionona mi這 jako przejaw wampiryzmu).

O tym jak z這穎na jest posta zmeja wiadcz dwa przeciwne obrz璠y: ochrona 篡cia nowo narodzonego smoka i wygnanie zmeja poza wie. Pierwszy polega na przygotowywaniu przez 12 pierworodnych dziewczyn w ci鉚u jednej nocy koszuli dla m這dego smoka. Drugi r闚nie ma miejsce noc, ale wykonywany jest przez nagich m篹czyzn, kt鏎zy w milczeniu obchodz wszystkie podw鏎za we wsi i stukaj kijami, a pniej k雷i si w rzece. Zwyczaj ten ma za zadanie wygna obcego smoka, kt鏎y powoduje susz, poza obszar wsi.

Zmej jest postaci zwi頊an z ogniem i piorunami. Podczas walki z wrogimi demonami zionie ogniem, z kt鏎ego powstaj b造skawice. To jest podstawowa cecha, zwi頊ana r闚nie z sakralnym odniesieniem do ognia, z powodu kt鏎ej cieszy si zmej szacunkiem i wa積 pozycj w wierzeniach ludowych. Istnieje przekonanie, 瞠 po bitwie zmeja z wrogiem, na powierzchni ziemi mo積a znale bo瞠 strza造 lub smocze oczy zaostrzone kamienne strza造, kt鏎e posiadaj magiczn moc. Dom, w kt鏎ym przechowuje si tak strza喚, jest chroniony przez piorunami, natomiast cz這wiek, kt鏎ego piorun uderzy, ale nie zabije, pozbywa si wszystkich chor鏏. Na odg這s grzmotu warto by這 poklepa si po kieszeniach, by zawsze by造 pe軟e pieni璠zy; w璕le z zapalonego przez b造skawic drzewa stosowane by造 jako lekarstwo przeciw epilepsji. Gdy s造cha pierwsze grzmoty, w domach chowa si glinian foremk do wypieku chleba (podnica), poniewa gdy hala znajdzie tak foremk i uderzy ni zmeja, ten traci zdolno ziania ogniem. Przedmiot ten jest silnie zwi頊any z wierzeniami o smokach i w篹ach przy lepieniu podnicy, ka盥y musi wyrabia glin, aby latem nie k零a造 go w篹e. Gliniane naczynia, ze wzgl璠u na ich kontakt z ogniem, stosowane s podczas obrz璠u przeganiania zmeja, rozbijaj鉍 je z trzaskiem. Aby oswobodzi si od natr皻nego smoka, kobiety musz go poparzy. Z jednej strony zmej boi si ognia i przedmiot闚 z nim zwi頊anych, z drugiej jego atrybutem jest w豉nie ogie. Wszystko staje si jasne, gdy zwr鏂imy uwag, 瞠 w wiadomoci ludu bu貪arskiego wyr騜nia si dwa rodzaje ognia: ziemski i niebia雟ki. Pierwszy jest dla zmeja niebezpieczny, drugi jest jego atrybutem. Podczas rytualnego zdobywania nowego ognia za nowy uwa瘸 si bo篡, pochodz鉍y z nieba, kt鏎y nast瘼nie rozpowszechniony wr鏚 ludzi staje si ziemski.

Zwi頊ek z b造skawic ma r闚nie w. Eliasz, kt鏎y, wed逝g legend, jedzi po niebie z這tym lub ognistym wozem. W wi瘯szoci przypadk闚 dwie postaci pe軟i te same funkcje, zwi頊ane s ze zjawiskami atmosferycznymi, a zmej uwa瘸ny jest za pomocnika wi皻ego. Jest jednak rzadka grupa pieni, w kt鏎ych w. Eliasz walczy z wrogim obcym zmejem, kt鏎y powoduje susze we wsi. Najwa積iejsz cech, kt鏎a r騜ni je od pozosta造ch pieni, jest walka dw鏂h postaci, pe軟i鉍ych te same funkcje, kt鏎e poszukuj r闚nych sobie przeciwnik闚, by sprawdzi swoje si造. Raz zwyci瞛c w walce jest smok, innym razem wi皻y. Zwyci瞛ca wznosi przeciwnika do nieba, sk鉅 zrzuca go na ziemi. Rezultatem walki jest wielodniowa susza.

W bu貪arskim folklorze zmej jest postaci wi嘀鉍 wszystkie istoty w篹o- i smokopodobne ze wzgl璠u na sprzeczne cechy, kt鏎ych jest nosicielem: mo瞠 by on istot zar闚no szkodliw, jak i po篡teczn dla ludzi; zwi頊any jest i z niebem, i z ziemi, jego atrybutami s woda i ogie, kt鏎ym walczy, ale od kt鏎ego r闚nie ginie. Pieni o zmejach s wyj靖kowo zr騜nicowane, w nich wyst瘼uj archaiczne motywy, kt鏎e nie zosta造 w 瘸den spos鏏 zast雷ione w wierzeniach ludowych.

Na podstawie:
Милена Беновска-Събкова: Етнокултурна специфика на змея като митически персонаж. w: Единствона българската фолклорна традиця. Издателство на Българската Академия на Науките, София 1989