Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Bu貪arskie wiosenne (dziewcz璚e) obyczaje: lazaruvane, kumi鋀ne, buenec

dodany: 07.04.2007 | autor: Katarzyna Kulik


Uroczysto zwana lazaruvane podobna jest do zimowego kol璠owania, a udzia w niej bior dorastaj鉍e dziewczyny, kt鏎ym 篡czy si rych貫go zam嘀p鎩cia. Obrz璠 ten zwi頊any jest z okrelonymi strojami, pieniami, ta鎍ami i czynnociami, kt鏎e wzajemnie si dope軟iaj. Lazaruvane, kumi鋀ne i buenec przedstawiaj nast瘼uj鉍e po sobie etapy panie雟kich obrz璠闚, odbywaj鉍e si w okresie od ostatniego wieczoru pierwszego tygodnia Wielkiego Postu (Sirni zagovezni) do Wielkanocy. Takie umiejscowienie w czasie nie jest przypadkowe wi嘀e si ono z przekonaniem o przechodzeniu cz這wieka w r騜ne etapy 篡cia i analogicznym zjawisku w przyrodzie.

Jednym z najwa積iejszych wymog闚, jakie musz spe軟i uczestniczki tego obrz璠u, jest dojrza這 p販iowa. Przyjmuje si, 瞠 s to dziewczyny w wieku 15-17 lat, chocia m這dsze, kt鏎e 豉dnie piewaj, mog zosta wybrane np. do pierwszej sz鏀tki panien, kt鏎e chodz w 豉zarskie niedziele na cmentarz.

Jest to uroczysto obowi頊kowa dla ka盥ej panny. Dziewczyna, kt鏎a nie bra豉 udzia逝 w lazaruvane, nie mo瞠 zachowywa si jak panna na wydaniu, nie ma prawa nosi bukieciku we w這sach (kitka) i wianka na g這wie, nie zaplata si jej warkoczy, nie wplata charakterystycznych wst嘀ek i monet (kosatnik), nie ubiera si w haftowane koszule, nie nosi chusty w pasie, piercionk闚, 豉鎍uszk闚, nie uczestniczy w horo i wieczernicach, nie mo瞠 huta si na zawieszanych z okazji dnia w. Jerzego hutawkach. Obrz璠y te s momentem prze這mowym, w kt鏎ym dziewczyna staje si pann od tego momentu mo積a ubiega si o jej r瘯.

Oczywicie przejcie z jednej grupy wiekowej do drugiej, a co za tym idzie uzyskanie pe軟ego prawa do cz這nkostwa w kolektywie, zwi頊ane by這 z ide symbolicznego umierania i odradzania si w nowym 篡ciu. Z tym zwi頊any jest jeszcze jeden zwyczaj lazarki udaj si na cmentarz i rozdaj wi靖eczny chleb i czerwone jajka, w niekt鏎ych regionach kraju ubieraj r闚nie 瘸這bne stroje.

W lazaruvane dziewczyna mo瞠 wzi寞 udzia tylko raz traci prawo r闚nie do uczestniczenia w puszczaniu wiank闚. Przypadki wielokrotnego uczestniczenia w tej uroczystoci s zjawiskiem pniejszym. Czasem ograniczenie to dotyczy這 panien, kt鏎ym nie uda這 si wyj za m嘀 w rok po lazaruvane.

Przygotowania do tego zwyczaju zaczynaj si kilka tygodni przed samym wi皻em. Dziewczyny spotykaj si w grupach w okrelonych domach i ucz charakterystycznych pieni i ta鎍闚. Przewodniczy im panna, kt鏎a ju bra豉 udzia w lazaruvane, wie穎 upieczona m篹atka, a czasami dojrza豉 kobieta. Panna, kt鏎a prowadzi lazaruvane nie mo瞠 by sierot. Wybiera si j spor鏚 najstarszych panien na wydaniu. Pe軟i ona funkcj mediatora pomi璠zy pannami, kawalerami i ich rodzicami, np. rodzice mog j poprosi o bukiecik dziewczyny, kt鏎a im si spodoba豉, co jest r闚noznaczne z tym, 瞠 widz w niej przysz章 synow. Przygotowuj鉍 si do wi皻a, sze piewaczek powinno nocowa 5 nocy razem ucz鉍 si pieni. Zwi頊ane jest to r闚nie z symbolik magiczn tego zwyczaju s one rytualn grup, kt鏎a poprzez swoje piewy wkracza w stref sakraln i 章czy si ze swoimi przodkami, zapewniaj鉍 ca貫j wsi urodzaj, zdrowie i szczcie. W niekt鏎ych miejscach Bu貪arii w grupie lazarek wyznacza si jedn dziewczyn, kt鏎a niesie lask lub siekier. W innych przypadkach mo瞠 ich by wi璚ej. Podczas obrz璠owego ta鎍a (lazarsko horo, lazareto, lazarskata) ta鎍z one w rodku kr璕u, a pozosta貫 w kole wok馧 nich.

Ka盥a uczestniczka ubiera si w niewieci str鎩 m這dej dziewczyny, kt鏎a w ci鉚u ostatniego roku wysz豉 za m嘀. W 瘸dnym wypadku dziewczyny nie pozostaj w swoich ubraniach podczas uroczystoci. Musi si ono sk豉da z kilku wa積ych element闚 haftowanej koszuli, haftowanego kaftana, bukietu kwiat闚 we w這sach ozdobionego bia造mi pieni嘀kami. R闚nie z這te i srebrne pieni嘀ki s koniecznym elementem dekoracji. Ubi鏎 stanowi symbol wzajemnego powi頊ania mierci z 篡ciem, dlatego czasem lazarki maj na g這wach czarne chusty lub ubrane s w str鎩 瘸這bny. Podczas ubierania si do obrz璠u buenec, jak i na jego zako鎍zenie, ta鎍zy si okrelony taniec.

Zaczynaj鉍 od drugiej niedzieli Wielkiego Postu, panny piewaczki odwiedzaj cmentarz. W noc z soboty na niedziel, pi one u jednej z nich, gdy zapieje pierwszy kogut udaj si na cmentarz przyw鏚czyni i gospodyni grupy bierze d瑿owe polano i z jego pomoc rozpala ogie na polanie przed cerkwi lub cmentarzem. W drodze na cmentarz dziewcz皻a milcz. Gdy docieraj na cmentarz, rozpalaj ognisko na pobliskiej polanie, wchodz do cerkwi i zapalaj wiec przed ikon w. Bogurodzicy, pniej piewaj pie Zaspala sveta Nedelia ustawione w dw鏂h rz璠ach. Nast瘼nie wychodz na zewn靖rz i piewaj鉍 Grabena sveta Nedelia, ta鎍z horo wok馧 ogniska. Taniec ten nosi nazw krivo horo i pe軟i funkcj apotropeiczn dla ca貫j wsi; ta鎍zony jest 3 razy. Zwyczaj chodzenia na cmentarz w niedziel o wicie powtarza si 3 lub 5 razy.

Niedziela Palmowa zwana Vrъbnica rozpoczyna si tak samo zbieraj si w okrelonym miejscu we wsi lub w okrelonym domu, gdzie jest starsza kobieta i razem stamt鉅 udaj si na lazaruvane. Najpierw id na cmentarz, pal wiece, piewaj i ta鎍z. Pniej wracaj do dom闚, 瞠by si ubra. Ka盥a panna ubiera si sama. Nast瘼nie razem z pozosta造mi kobietami, kt鏎e maj uczestniczy w uroczystoci, lazarki udaj si ponownie na cmentarz, gdzie na pobliskiej polanie ta鎍z i piewaj. Gdy zata鎍z trzecie horo, zaczyna si zwyczaj przypiewywania m這dym m篹atkom, kt鏎e obowi頊kowo przybywaj na uroczysto. T m篹atk, o kt鏎ej mowa w pieni, przewodniczka lazarek ca逝je w r瘯 i dekoruje bodziszkiem jej prawe ucho. W zamian otrzymuje pieni鉅ze. M這de m篹atki w ten spos鏏 zostaj oficjalnie przyj皻e do grupy kobiet. Po przypiewywaniu m這dym kobietom, pora na zabawianie malutkich dzieci g堯wna lazarka bierze dziecko na r璚e, przykrywa mu g這w czerwon chust i ta鎍zy horo z pozosta造mi dziewcz皻ami, a nast瘼nie piewa si specjalne pieni dla ch這pc闚 i dziewczynek.

Po zabawianiu dzieci nast瘼uje obrz璠 rozdawania lazarkom podp這myk闚 i tartej fasoli jedzenie rozdawane r闚nie w czasie wypomink闚. Chleb symbolizuje nowe 篡cie, natomiast roliny str鉍zkowe niegdy by造 symbolem mierci i nie jada這 si ich, a jedynie by造 przedmiotem kultu. Na terenie ca貫j Bu貪arii lazarkom daje si surowe jajka, by, jako mediator pomi璠zy dwoma wiatami, przynios造 wsi obfito. Obdarowane dziewczyny udaj si na groby zmar造ch panien i kawaler闚 i tam piewaj pieni, a matki zmar造ch obdarowuj je chlebem i tart fasol.

Nast瘼nie lazarki id nad wod, gdzie wybieraj sobie matk chrzestn (kalimana), kt鏎ej piewaj pie z prob o szybkie zam嘀p鎩cie. Czasem tak matk chrzestn jest przyw鏚czyni grupy. Nast瘼uje obrz璠 zwany kumi鋀ne: do wody wrzuca si wierzbowe wianki lub kawa趾i specjalnego chleba (kukla), kt鏎y ka盥a panna przygotowuje specjalnie na ten moment. Ca造 obrz璠 przypomina sk豉danie ofiary, a kukl topi si 3 razy. Wierzba, z kt鏎ej robi si wianki, u dawnych S這wian by豉 zwi頊ana z Perunem, symbolizowa豉 bogactwo i urodzaj. Powr鏒 znad rzeki odbywa si przy pieniach i ta鎍u, kt鏎emu przewodzi kumica. W jej domu na t okoliczno przygotowuje si odwi皻ny st馧, a matka kumy przygotowuje dziewczynom popar wodziank ze specjalnego chleba. W niedziel wielkanocn lazarki udaj si do kumicy, aby si wymieni czerwonymi jajkami i kukl.

W niekt鏎ych rejonach Bu貪arii ostatni taniec na placu prowadzony jest przez boenic, a uczestnicz w nim wszystkie panny i kawalerzy, po czym horo si zamyka, tzn. uczestnicy 章cz si w kr鉚. W p馧nocno-wschodniej Bu貪arii lazarsko horo ta鎍zone podczas powrotu znad rzeki, prowadzi kum, wybraniec boenicy. Kum prowadzi ca造 poch鏚 do swego domu, gdzie jego matka obdarza boenic chust. W po逝dniowo-wschodniej Bu貪arii, gdy lazarki zapiewaj na grobach zmar造ch m這dych, udaj si na plac przed cerkwi i tam panny piewaj pieni kawalerom, tam te ch這pcy mog zabra bukiecik ukochanej dziewczyny. W niekt鏎ych wsiach lazarki chodz od domu do domu. W闚czas ch這pak lub jego matka mo瞠 bezporednio wzi寞 bukiecik od dziewczyny, kt鏎a im si podoba w zamian obdarowuj鉍 j jajkiem.

Obrz璠y zwi頊ane z lazaruvane, pomimo tego, 瞠 si odnosz do dnia wskrzeszenia w. ζzarza, zwi頊ane s ze starszymi, niechrzecija雟kimi zwyczajami. Wyra瘸j one wzajemne mi璠zypokoleniowe relacje oraz wst瘼owanie w weselno-rodzinne zwi頊ki.

W miar up造wu czasu, razem ze zmieniaj鉍ymi si relacjami rodzinnymi, zwyczaj ten wype軟i si nowymi elementami, np. pojawiaj鉍e si postaci m瘰kie zet, mladoenek, kum wczeniej by造 grane przez przebrane panny, poniewa m篹czyzn do tych obrz璠闚 nie dopuszczano.

Na podstawie:
Татяна Колева: За произхода на пролетните момински обичаи. [w:] Проблеми на българския фолклор. Издателство на Българската Академия на Науките, София 1972
Василка Кузманова: Лазаруването в Санданско и общобългарското лазаруване. [w:] Единство на българската фолклорна традиця. Издателство на Българската Академия на Науките, София 1989