Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Bu貪arskie ludowe obyczaje pogrzebowe

dodany: 07.04.2007 | autor: Katarzyna Kulik


Lud jest przekonany, 瞠 los cz這wieka okrelony jest ju przy jego urodzeniu, jednak nie wiadomo, kiedy nast雷i mier. Poznawanie tej tajemnicy widzi on w r騜nych przepowiedniach. Wierzy w sny zapowiadaj鉍e mier, np. sen o wypadaniu z瑿a, ubieraniu kogo w now odzie lub nakrywaniu kogo we nie bia造m nakryciem.

Wiele jest przepowiedni z zachowania si domowych i dzikich zwierz靖. Uwa瘸 si, 瞠 wycie psa domowego przepowiada mier. Kiedy kura pieje jak kogut, wtedy psa przeklinaj i wyp璠zaj, a kur 豉pi, wk豉daj do torby i przerzucaj przez dom. Kiedy sowa huka albo doleci do jakiego domu, to dom ten pozostanie pusty a gospodarz jego wnet umrze.

Wielka grupa przepowiedni wi嘀e si z martwymi przedmiotami z domowego otoczenia, takimi jak: trzask, skrzypienie w domu, zatrzymanie si zegarka, samo otwieranie si drzwi, samo gaszenie lampy itp.

Du瘸 cz t逝macze przepowiedni ze sn闚 polega na kojarzeniu z analogiami pogrzebu: przykrywanie bia造m przykryciem, ubieranie drugiej osoby w now odzie, g這ne op豉kiwanie nieboszczyka. Agoni nazywaj wszyscy Bu貪arzy brane dua.

Cz這wieka umieraj鉍ego pozostawiaj na 堯磬u, a gdzieniegdzie k豉d go na pod這g, poniewa wierz, 瞠 na ziemi 豉twiej dusza wychodzi. Ci篹ki zgon t逝maczy si zazwyczaj tym, 瞠 chory jest grzesznikiem. M璚z si czarownice, tote cz瘰to lud wnioskuje o niekt鏎ych, 瞠 w 篡ciu swoim by造 zapl靖ane w nieczyste sprawy.

Gdy nast雷i agonia, zapalaj wiece, stawiaj je nad g這w albo wk豉daj w r璚e chorego. Wierz, 瞠 dusza podr騜uje po ciemnych drogach i aby nie zab章dzi豉, potrzebne jest jej wiat這.

Niewykonanie religijnego obrz璠u spowiedzi i komunii w. uwa瘸no za grzech. Dla z豉godzenia agonii wzbroniony jest p豉cz i ha豉s. W wielu regionach ci篹ko umieraj鉍ego zaprz璕aj do jarzma, aby z豉godzi m瘯, przypuszczaj, 瞠 chory obrazi wo造 albo konie.

Sta造m zwyczajem w momencie mierci jest otwieranie okien i drzwi, przewracanie talerzy, nakrywanie obraz闚. Gdy cz這wiek umrze w domu, nape軟iaj naczynia wod, lub wylewaj znajduj鉍 si w nich wod. Nalewanie nowej wody odbywa si zazwyczaj po pogrzebie. Wylana woda jest martwa i nie jest zdatna do picia.

W mowie potocznej zazwyczaj nie u篡waj s這wa umar造. Zwykle m闚i si pokojnik, pokojnijat - nieboszczyk, kletijat, kletnik nieszczliwy. O zmar造m nie m闚i si niczego z貫go. Nieboszczyka pilnuj, aby kot albo kura go nie przeskoczy豉, nie podaj nic ani nie witaj si (przez podawanie r隕) nad nim jest to umotywowane tym, 瞠 b璠zie wampirem. Uwa瘸 si, 瞠 niekt鏎zy bardzo starzy i bez przekroczenia zakaz闚 staj si upiorami. Dlatego w niekt鏎ych okolicach zachodniej Bu貪arii przykrywaj trupa sieci ryback. Cia這 zmar貫go k雷i lub myj, a do wody dodaj dla zapachu chabru, przy k雷ieli u篡wane jest myd這; rzadko zw這ki k雷i w winie. Jeli umiera kobieta czesz j i splataj w這sy, a jeli m篹czyzna gol go; uwa瘸j, 瞠 jest grzechem, jeli tego si nie zrobi. Pilnuj, aby zmarli po mierci nie mieli otwartych oczu, gdy zmar豚y wtedy kto inny. ci鉚aj te otwarte usta, a jeli zmar造 mia kiedy na ciele ran, przemywaj j lub parz gor鉍ym winem.

Naczynia u篡wane przy myciu zmar貫go po u篡ciu t逝k natychmiast na miejscu. Z grzebienia, kt鏎ym by czesany wy豉muj kilka z瑿闚 i wraz z myd貫m i wod wylewaj do rzeki. Prawie wsz璠zie po umyciu polewaj zmar貫go wi璚on wod, a tak瞠 dotykaj krzy瞠m jego czo豉, bowiem nieumyty i niepokropiony wi璚on wod zmar造 staje si upiorem.

Po umyciu wk豉daj now odzie (chocia jedna cz ubioru musi by nowa) i obuwie, bo nieboszczyk ma odby d逝g podr騜 na tamten wiat i jeli jest bosy, zm璚zy豚y si. Zmar造 przykrywany jest ca逝nem, czyli bia造m d逝gim p堯tnem. Potem w璕lem pisze na nim inicja造 IC-HU-KA oraz rysuje czaszk z dwiema piszczelami. Zmar造 zjawia si w tym ca逝nie na s鉅 Bo篡. Lud wierzy, 瞠 zmarli maj te same potrzeby, co 篡we istoty, dlatego do grobu k豉d jab趾a, chleb, suszone owoce i rozmaite artyku造 spo篡wcze. Niekt鏎ym k豉d ulubione przedmioty: tyto, fajk, krzesiwo i hubk, butelk z w鏚k, winem, r騜aniec lub ozdob. Sta造m zwyczajem jest wk豉danie pieni璠zy (do kieszeni, w r瘯, na czo這 lub w usta) zmar貫mu z myl, aby wykupi si. W innych wypadkach lud dodaje do grobu zmar貫go krzy篡k, czosnek, kadzid這, by nie powsta z niego upi鏎. Dlatego te obsypuj trupa prosem, wiec lub wat, kt鏎 zapalaj. W wiadomociach z ko鎍a XIX wieku jest mowa o przebijaniu ig章 brzucha lub serca zmar貫go i wbijaniu ciernia lub gwodzia w p瘼ek. Niekiedy przypalaj zw這ki rozgrzanym 瞠lazem, kroj no瞠m d這nie i stopy.

Istniej r闚nie zabiegi, maj鉍e na celu zachowanie w domu szczcia zmar貫go. W tym celu przez jego palce przepuszczano zbo瞠 lub m隕, otr瑿y, s鏊, kt鏎e potem dodawano do paszy dla byd豉. W ten spos鏏 nieboszczyk nie mo瞠 zabra z sob szczcia domu. Przedmioty, kt鏎e dotyka zmar造 przynosz mu szczcie: czerwona nitka zmar貫go pomaga w sadownictwie, wydobyte z grobu ozdoby maj w豉ciwoci lecznicze.

Rzadkimi uderzeniami dzwonu cerkiewnego zawiadamia si o mierci. Zmarli op豉kiwani s przez swoich krewnych mocnym g這sem, lub uwa瘸 si, 瞠 jest grzechem i wstydem, jeli zmar造 nie b璠zie op豉kany. Op豉kiwanie uwa瘸no za wa積iejsze od nabo瞠雟twa 瘸這bnego; bior w nim udzia tylko kobiety.

Przed wyniesieniem trupa z domu, cz這nkowie rodziny i krewni 瞠gnaj si z nim, ca逝j鉍 go w czo這 i r璚e. Po po瞠gnaniu i odpowiedniej modlitwie popa, wynosz zmar貫go przez drzwi, a w niekt鏎ych regionach przez okno, jeli umrze podczas pierwszego tygodnia wielkiego postu. Szczeg鏊na uwag zwracaj na miejsce, gdzie le瘸 trup. Tam, gdzie le瘸豉 g這wa stawiaj szklank, talerz z wod a gdzieniegdzie i potrawy, gdy wierz, 瞠 dusza zmar貫go przychodzi pi i je; k豉d ci篹ki kamie, siekier, t逝k naczynia zaraz po wyniesieniu trupa w ten spos鏏 wed逝g wyobra瞠 ludowych mier jest przycini皻a, przecina si j albo przestrasza. Sta造m zwyczajem jest palenie wiecy lub lampki, aby wieci豉 duszy. Miejscami wynosz zmar貫go na r瘯ach na cmentarz, wioz go wozem zaprz篹onym w wo造 lub sa闓i i szepcz wo這m, 瞠 przenosz 篡wego cz這wieka lub ziemi; w przeciwnym wypadku 豉dunek by豚y bardzo ci篹ki.

Cmentarz zazwyczaj znajduje si niedaleko wsi, a cz瘰to na tym samym miejscu, gdzie dawniej sta豉 cerkiew. Gr鏏 (kъta) kopi zwykle przy grobie poprzednio zmar貫go cz這nka rodziny, aby na tamtym wiecie byli blisko siebie. Jama grobu ma g喚boko 1,8 metra. Nie mo瞠 ona pozostawa przez noc otwarta, gdy zmar豚y kto inny z rodziny. Zanim z這蕨 we zmar貫go, jeden z m篹czyzn wchodzi do jamy i zamiata j starannie. M闚i przy tym: Niech ja sprz靖n tw鎩 dom, aby ty nie sprz靖a mojego. Ka盥y bior鉍y udzia w pogrzebie uwa瘸 za sw鎩 obowi頊ek rzuci na trumn gar ziemi, m闚i鉍: Niech ci b璠zie lekka ziemia.

W niekt鏎ych okolicach rodkowej Bu貪arii, wszystkich najbli窺zych krewnych zmar貫go wi嘀 pasem i oddalaj od grobu na czas zasypywania go. Jest to zabieg maj鉍y na celu zabezpieczenia 篡j鉍ych, by nikt nie poszed w lady zmar貫go. Opuszczaj鉍 gr鏏 lub wracaj鉍 do domu, krewni nieboszczyka myj r璚e. Myj je zazwyczaj nad narz璠ziami, kt鏎ymi kopano gr鏏, aby zmy z這 z siebie. Jeli zaistnieje potrzeba grzebania drugiego cz這nka rodziny, rozkopuj gr鏏, myj koci poprzedniego zmar貫go winem, odprawiaj zn闚 nabo瞠雟two 瘸這bne, k豉d je do czystej torby i zakopuj wraz z nowo pogrzebanym.

Do opieki nad grobem nale篡 postawienie krzy瘸. Krzy瞠 drewniane s tymczasowe i na jednej ze styp zostaj zast雷ione krzy瘸mi kamiennymi. Drewniane oraz kamienne krzy瞠 dla zmar造ch m篹czyzn maj r闚ne trzy ramiona, krzy瞠 dla kobiet nazywaj si kukli lalki. Cz瘰to jest na nim wypisane imi pogrzebanego, jego wiek i data mierci.

Zmar貫mu zwykle sk豉da si w ofiar karban jagni, owc, byd這 (okres bezpostny) lub ryb (post). Potrawy podawano w domu albo na cmentarzu po pogrzebie. Sta章 potraw jest gotowana pszenica albo ry, a sta造m napojem wino. Przy stole zostawia si wolne miejsce dla nieboszczyka. Obrz璠 cerkiewny przy pogrzebie przyj皻y jest przez lud jako konieczny, bowiem bez niego nieboszczyk stanie si upiorem.

Czterdzieci dni po pogrzebie kobiety chodz ka盥ego rana na gr鏏, pal wiece i lampki oraz polewaj gr鏏 winem i wod. W trzecim, dziewi靖ym i dwudziestym dniu polewanie jest wi瘯sze, nazywaj je tretini, devetini oraz dvadesetini. Na tretinach nie ma op豉kiwa. W czterdziestym dniu po mierci urz鉅zaj wielk styp. Wtedy na gr鏏 przynosz jedzenie, pszenic, chleb i wino, rozdaj je, aby B鏬 wybaczy. Przy podawaniu potraw wszyscy stoj u n鏬 zmar貫go, aby dusza wszystkich zobaczy豉. Styp nazywaj ravnenka wyr闚nanie, gdy w tym dniu gr鏏 jest dobrze wyr闚nany i nadaje si mu form: obmurowuj go lub stawiaj na nim kamienn p造t. Pozosta貫 stypy odbywaj si po trzech i dziewi璚iu miesi鉍ach, po roku, po trzech latach. Po trzech latach zmar造 wchodzi ju bezpowrotnie do wiata zmar造ch.

Stypy, nazywane zadunici s urz鉅zane kilka razy w roku, w sobot przed Wielkim Postem, przed Petdesetnic Zielonymi wi皻ami, przed Uspenie Bogozorodi鋝o mierci Matki Boskiej (23.VIII) oraz w dniu w. Archanio豉 (21.XI). Cmentarze odwiedza si w wielkie wi皻a: Koleda w Wigili, Velikden na Wielkanoc, Georgiovden dzie w. Jerzego, Dimitrovden dzie w. Dimitra i in. Jest zwyczaj noszenia na gr鏏 ugotowanego zbo瘸, czci ka盥ego plonu w odpowiednich porach roku oraz z ka盥ego wi靖ecznego jad豉.

畝這ba wyra瘸 si w ubiorze i zachowaniu krewnych zmar貫go. Kobiety w 瘸這bie ubrane s na czarno i nosz czarne chustki, kt鏎ych brzegi zawi頊uj pod brod. Niekt鏎e nosz wierzchni odzie 瘸這bn na odwrotn stron. Przez pewien czas nie nosz ozd鏏, nie myj g這wy i nie czesz w這s闚. We wschodniej Bu貪arii, Tracji i Rodopach kobiety wyra瘸j 瘸這b przez nakrywanie g這wy bia章 chustk. W dniu pogrzebu m篹czyni chodz bez czapek, potem nie strzyg si i nie gol przez czterdzieci dni, dop鏦i trwa 瘸這ba. Nie pracuj w tym dniu tygodnia, w kt鏎ym zmar cz這nek rodziny.

Wyobra瞠nia pozostaj pod wp造wem kaza i obraz闚 cerkiewnych. Powszechne jest wierzenie, 瞠 dusza w璠ruje po ziemi przez czterdzieci dni; widzi, 瞠 cia這 jest w rozk豉dzie, obrzydza si i odlatuje. Oko這 p馧nocy zmarli wychodz ze swoich grob闚, dlatego pn noc nie wolno przechodzi w pobli簑 cmentarza.

Zadaniem ludu Bu貪arskiego, nienaturaln mierci jest ka盥a mier spowodowana dzia豉lnoci 篡wio堯w lub gwa速em na cz這wieku. Wierz, 瞠 z cia samob鎩c闚 powstaj upiory, tote chowaj ich poza cmentarzem og鏊nym, bez 瘸dnego obrz璠u religijnego i ludowego. Podobnie dzieje si z osobami, kt鏎e zajmowa造 si czarami, nieochrzczonymi dzie熤i oraz dzie熤i nieznanego ojca.

Istnieje przekonanie, 瞠 篡cie os鏏 z jednej rodziny urodzonych w tym samym miesi鉍u znajduje si we wzajemnej zale積oci. Takie osoby nazywaj si jednomiesi璚znicy. Gdy jedno z nich umrze, stosuje si rodki zapobiegawcze o charakterze magicznym. 砰j鉍y Jednomiesi璚znik jest fikcyjnie grzebany, grzebie si wiec jego kuk喚.

Wszystkie zwyczaje pogrzebowe Bu貪ar闚 znajduj si w cis貫j zale積oci od poj耩 i wyobra瞠 o duszy i mierci. Spora cz z nich jest pochodzenia chrzecija雟kiego, np. 篡cie duszy po mierci, ale 章cz si one z elementami dawnych kult闚 lubne obrz璠y przy pogrzebie, wk豉danie ulubionych przedmiot闚 zmar貫go do grobu, otwieranie drzwi i okien, by dusza 豉two odlecia豉 z domu. Stosuje si r騜ne zabiegi odp璠zaj鉍e z這 t逝czenie naczy, okadzanie, zas豉nianie luster, przykrywanie obraz闚.

Na podstawie:
Christo Vakarelski: Etnografia Bu貪arii. Kultura duchowa. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Wroc豉w 1965