Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Miejsce wampira w wierzeniach ludu bu貪arskiego

dodany: 07.04.2007 | autor: Katarzyna Kulik


Wszystko z tego wiata, wiata ziemskiego, wed逝g wiadomoci ludowej ma swoje odbicie w innym wiecie, wiecie nieziemskim, kt鏎y obejmuje wszystko to, co nieznane nale蕨 zatem do niego duchy, cienie i demony. Wierzenia o wzajemnym powi頊aniu i oddzia造waniu tych wiat闚 s w Bu貪arii szeroko rozpowszechnione i s jedn z form materializacji wiadomoci zbiorowej.

Poszczeg鏊ne opisywane demony karakondul, talasъm i vampir (караконджул, таласъм, вампир) r騜ni si pod wzgl璠em pochodzenia i funkcji. Wszystkie grasuj noc, maj bezporedni kontakt z ofiar i mog wyst瘼owa pod r騜n postaci, s wrogo nastawione do cz這wieka a ich dzia豉nia s szkodliwe.

Ka盥a z tych istot r騜nie jest nazywana, w zale積oci od regionu. R騜ne jest r闚nie ich pochodzenie: karakondul jest potworem z innego wiata, wampiry s duchami zmar造ch ludzi i zwierz靖, natomiast talasъm jest demonem pochodz鉍ym z przemiany zakl皻ego skarbu. Kolejn r騜nic jest czas ich wyst瘼owania: karakondul zwi頊any jest z okrelonym czasem kalendarzowym, pojawia si w okresie 20 dni, od Bo瞠go Narodzenia (Koleda) do Vodici (Bogojavlenie) tj. 19 stycznia, a pozosta貫 demony aktywne s przez ca造 rok. Ka盥y z tych demon闚 zwi頊any jest z okrelonym miejscem i obiektem dzia豉nia; w odr騜nieniu od dw鏂h pozosta造ch, dzia豉nie wampira nie odnosi si wy章cznie do ludzi, ale i do zwierz靖.

Wszystkie te istoty maj okrelone postacie, pod kt鏎ymi wyst瘼uj. Dla karakondula s to: g這s, zwierz domowe lub dzikie, cz這wiek. Noc g這s znajomego cz這wieka wo豉 kogo we nie, wyprowadza z domu i porywa ze sob w nieznane. Wi瘯sze zr騜nicowanie wyst瘼uje wr鏚 odpowiednik闚 zwierz璚ych demona mo瞠 on wyst瘼owa pod postaci koz豉, psa, psa z ludzk twarz, mu豉. Karakondul jest dziwn istot, kt鏎ej nie mo積a przyporz鉅kowa ani do zwierz靖, ani te do ludzi, pod kt鏎ych postaci wyst瘼uje jako znajomy lub go weselny.

W 5 hipostazach wampira niewidzialna istota, cie, zwierz domowe, cz這wiek, bezkszta速na sk鏎a (koe) spotyka si cechy charakterystyczne dla karakondula. Ale pomimo pozornego podobie雟twa, istoty te znacznie si r騜ni. Wampir-cz這wiek to istota bez koci lub bez chrz零tki w przegrodzie nosowej tzn. bez cech charakterystycznych dla normalnego cz這wieka lub karakondula. Najbardziej rozpowszechnione jest przekonanie, 瞠 wampir jest istot niewidzialn, kt鏎a swoim ci篹arem przyciska ofiar, ha豉suje, tupie, trzaska, sieje strach wr鏚 ludzi. Wampir w postaci koe opisywany jest niedok豉dnie jako sk鏎zany worek wype軟iony krwi.

Na podstawie poszczeg鏊nych postaci, pod kt鏎ymi wyst瘼uje karakondul i wampir, mo積a opisa fazy ich rozwoju: Wampir: 1) niewidzialny stw鏎, cie; 2) koe; 3) zwierz, 4) cz這wiek.

Karakondul: 1) niewidzialny stw鏎, 2) zwierz jako bli瞠j nieokrelona i niewidzialna istota, 3) zwierz domowe, 4) cz這wiek.

Wiadomoci na temat talasъma jest mniej: jest on albo zwierz璚iem, albo ogniem, wiat貫m. Rodzaj zwierz璚ia zale篡 od tego, w co zakl皻y zosta skarb. Jedne z nich w嘀, baw馧, pies, niedwied broni skarbu, inne niedwied, wilk lub dziki pies wpadaj w r璚e tych, kt鏎zy wiedz jak si zachowa przy spotkaniu z nimi i jak je z豉pa, by przemieni造 si w kocio z這ta.

Jako zwierz皻a domowe, wampiry mog si przeobra瘸 w psa, kota, konia, jagni, koz豉, wo豉, bawo豉; jako dzikie zwierz皻a wyst瘼uj pod postaci niedwiedzia, jelenia, wilka. Mog r闚nie przybra posta ptactwa domowego: kury, koguta, kwoki z kurcz皻ami. Jako postacie ludzkie, wampiry s m這dym m篹czyzn, dziewczyn, czyj 穎n, dzieckiem (dzieci璚ym g這sem), gociem weselnym. Czasami przemieniaj si kilkakrotnie, by zwie swoj ofiar.

Pod wzgl璠em ingerencji demon闚 w 篡cie cz這wieka, mog one by wichrzycielem, dusicielem, krwiopijc, stra積ikiem lub ponownie 穎natym m篹czyzn. Wampir wichrzyciel jest stosunkowo niegrony. Wdrapuje si na sufity, zrzuca przedmioty, w domu s造cha jego kroki i stukanie, jego pojawienie si przepowiada zamieszanie i niepok鎩. Jego odwiedziny s zemst za co, czego dowiadczy od bliskich za 篡cia. Nie spotyka si on bezporednio z ofiar, jak to czyni pozosta貫 demony. Stosunkowo cz瘰to spotyka si opowieci o dusicielu. Wampir ten wybiera sobie swoje ofiary, gdy pi. Po ci篹kiej nocy ofiary trac si造 lub choruj, sporadycznie umieraj. Najwi瘯sze zagro瞠nie stanowi wampiry wypijaj鉍e krew swoich ofiar (zwierz靖 lub ludzi) i przyjmuj鉍e ich posta. Gdy s m這de i s豉be pij krew zwierz靖, pniej ich ofiarami staj si te ludzie. Gdy s ju dojrza貫, chrz零tki w ich ciele kostniej i przypominaj ludzi. W闚czas rozpoczynaj 篡cie wr鏚 ludzi: 瞠ni si, pracuj, maj dzieci, ale jedyne, co ich odr騜nia od ludzi, jest strach przed ostrymi narz璠ziami i ogniem. Wierzy si, 瞠 wampir, kt鏎y przekszta販i si w cz這wieka, nie mo瞠 ju 篡 w innym wiecie p鏦i nie zostanie rozpoznany i ponownie zabity. Czasem cz這wiek staje si wampirem zaraz po mierci, jeszcze przed poch闚kiem. M篹czyzn takiego rozpoznaje si po tym, 瞠 jego trup porusza w零ami, natomiast twarz zmar貫j kobiety-wampirzycy jest umiechni皻a, gdy cia這 niesione jest na cmentarz. W bezporednim kontakcie z wampirem cz這wiek nie mo瞠 od niego uciec sam, o ile wczeniej nie zabezpieczy si w okrelony spos鏏.

Karakondul pomimo w豉dzy nad cz這wiekiem w czasie jego snu, nie ma w豉dzy nad rezultatem w豉snych czyn闚, jego dzia豉nie znacznie r騜ni si od dzia豉nia wampira. Przy spotkaniu z nim mo積a si od niego uwolni przestrzegaj鉍 pewnych cile okrelonych zakaz闚 i wzor闚 zachowa, przekazywanych z pokolenia na pokolenie.

Jednym ze znanych zachowa karakondula jest wo豉nie ofiary znajomym g這sem i wyprowadzanie jej w nieznane miejsce; jeli straci ona wiadomo, demon robi z ni, co zechce: ofiara chodzi w k馧ko do wyczerpania si, udaje si w niebezpieczne miejsce (ska豉 nad rzek lub przepa), gdzie zostaje rzucona w wir wody. Drugim sposobem dr璚zenia ofiar jest napadanie na spnionych podr騜nik闚 s oni dosiadani i uje盥瘸ni jak konie a do wyczerpania si. Podobny los czeka ich dobytek. Jednak cz瘰to podr騜uj鉍y noc s przygotowani na czyhaj鉍e niebezpiecze雟two i potrafi si przed nim obroni.

Podr騜nych lub poszukiwaczy skarb闚 napada r闚nie talasъm stra積ik. Jego si豉 nie ogranicza si tylko do obrony skarbu podczas jego wykopywania; czasami zakl皻e bogactwa 蕨daj od niego ofiary z cz這wieka lub zwierz璚ia. Jeli taki skarb zostanie wykopany i przyw豉szczony, talasъm pod嘀a za swoj ofiar, przeladuje j i jej potomk闚, dop鏦i skarb nie zostanie zwr鏂ony. Talasъma mo積a pokona, 豉pi鉍 go za uszy jak garnek, kiedy pojawia si pod postaci wielkouchego zwierz璚ia.

cile zwi頊ane z dzia豉lnoci demon闚 s miejsca ich wyst瘼owania. Wampiry pojawiaj si w miejscach publicznych: w domu, na podw鏎zu, przy obejciu, we wsi. Wyj靖ek stanowi wampiry ludzi przedwczenie zmar造ch nienaturaln mierci mog mieszka w ukochanych przez siebie za 篡cia miejscach, np. w lesie, w pobli簑 jeziora. W przypadku karakondula miejsce jego wyst瘼owania nie pokrywa si z miejscem jego dzia豉lnoci. Demon ten udaje si por鏚 ludzi, by tam upatrzy sobie ofiar, kt鏎 nast瘼nie mami i wyprowadza w opustosza貫 miejsce (las, rzeka, ska豉), gdzie ma nad ni w豉dz. Talasъm natomiast pojawia si w pobli簑 obiekt闚, kt鏎e chroni.

Miejsce wyst瘼owania demona zwi頊ane jest z celem, jaki chce on osi鉚n寞. Wampir pojawia si w swoim domu i niepokoi mieszka鎍闚, by przypomnie im o ich przewinieniach wobec niego i obowi頊kach wzgl璠em innych zmar造ch. Karakondul porywa ludzi i wiedzie nad rzek, by z這篡 ich w ofierze przodkom.

Przy okrelaniu pory, w kt鏎ej pojawiaj si demony, istotny jest podzia na cykl dobowy i roczny (kalendarzowy). Demony szalej noc, a do pierwszego piania koguta, kiedy to ludzie pi najtwardszym snem i nie maj kontroli nad swoim cia貫m. Dzia豉lno karakondula, opr鏂z ograniczenia dobowego, uzale積iona jest r闚nie od roku kalendarzowego wyst瘼uje on jedynie w okresie Nowego Roku, kt鏎y nazywany jest nieczystymi dniami (mrъsnite dni, karakondulovite dni). Zar闚no ten okres, jak i przejcie z nocy w dzie, uwa瘸ny jest za nieczysty, przynale積y wrogim si這m. Miejsca, kt鏎e noc odwiedzaj demony, w ci鉚u dnia s zamieszkiwane lub zajmowane przez ludzi. W zale積oci od pory dnia miejsca te mog by przyjazne lub wrogie cz這wiekowi.

Ludzie unikaj kontakt闚 z demonami i w tym celu stosuj r騜ne ochronne przedmioty i praktyki, znane w ca貫j Bu貪arii. rodki te, w zale積oci od zamierzonego celu, mo積a podzieli na dwie grupy: jedne maj przeciwdzia豉 pojawianiu si demon闚, drugie unieszkodliwi dzia豉nia wampir闚 ju istniej鉍ych. rodki obronne wobec ju istniej鉍ych demon闚 mo積a za podzieli na 3 grupy: 1) o dzia豉niu ochronnym dla cz這wieka, 2) zwi頊ane z przeganianiem istot demonicznych i 3) zwi頊ane z ich unicestwieniem.

Czynnoci maj鉍e na celu zapobieganie pojawianiu si nowych demon闚 zwi頊ane s z podstawowymi obrz璠ami rodzinnymi i maj sw鎩 pocz靖ek jeszcze przed pocz璚iem dziecka. W czasie nieczystych dni ma鹵onkowie nie mog ze sob obcowa, poniewa dziecko pocz皻e w tym czasie, wyronie na z貫go cz這wieka, a dziewczynka stanie si czarownic, kt鏎a ze wzgl璠u na zwi頊ek z si豉mi nieczystymi, po mierci b璠zie wampirem. Dziecko urodzone w tym czasie otrzymuje czapk lub koszul z p堯tna utkanego przez 3 kobiety w noc po jego narodzinach. Czasem dziecko zanosi si nad rzek i przek豉da 3 razy przez dziur w bloku lodu. Niezale積ie od okresu przejcia ze starego w nowy rok, ka盥e nowo narodzone dziecko, zanim zostanie ochrzczone, znajduje si w stanie nieczystych dni i nie jest chronione. Istnieje zagro瞠nie, 瞠 niemowl i jego matka mog dosta si pod wp造wy z造ch demon闚 i dlatego wok馧 dziecka i po這積icy uk豉da si niebieskie paciorki, kadzony czosnek, no篡ce, zapalon wiec i inne rzeczy, kt鏎e maj sp這szy wampiry.

Podczas jednego z obrz璠闚 weselnych przyjmowania panny m這dej do nowego domu wiekra ta鎍zy wok馧 dziewczyny z zapalonymi wiecami, by j oczyci i aby nie wnios豉 ona do domu duch闚 swych przodk闚, kt鏎e mog okaza si szkodliwe.

Najwi璚ej zakaz闚 i zakl耩 zwi頊anych jest z obrz璠ami pogrzebowymi, poniewa wierzy si, 瞠 gdy nast雷i jaki b章d w zwyczajach poch闚ku zmar貫go (w czasie przygotowa lub ceremonii), jego podr騜 do drugiego wiata nie dobiega ko鎍a i staje si on wampirem. Zatem cia豉 zmar貫go nie nale篡 zostawia bez opieki, nie mo瞠 go nic przeskoczy, nie podaje si przedmiot闚 nad jego cia貫m, nale篡 schowa wszystkie lustra. Przy podejrzeniu, 瞠 naruszono zasady obchodzenia si ze zmar造m, nale篡 wbi ig喚 w jego cia這 lub gwd w czo這. Rodzina nie powinna wiele p豉ka, by nie smuci ducha zmar貫go, kt鏎y m鏬豚y wr鏂i. Podczas poch闚ku nale篡 zachowa wszystkie elementy tego obrz璠u, poniewa brak chocia jednego spowoduje, 瞠 zmar造 powstanie jako wampir.

Aby uchroni si przed wampirem, zagradza si dom lub drzwi wejciowe za pomoc ostrych przedmiot闚, pachn鉍ych zi馧, kadzonego czosnku, niebieskich paciork闚. Wampira odstrasza r闚nie pianie koguta lub wycie psa. Gdy wampir jest uci嘀liwy, jedna osoba, zaopatrzona w pochodni i chleb lub worek ziemi, mami wampira i wyprowadza go w odleg貫 miejsce, gdzie rozrzuca chleb lub ziemi i gasi pochodni, by wampir nie widzia kt鏎璠y wraca.

Bardziej zr騜nicowane s metody ponownego zabicia demona, by ten wr鏂i do momentu swojej mierci. Naj豉twiejszym sposobem jest ogrodzenie miejsca, w kt鏎ym si pojawia, za pomoc ostrych przedmiot闚, na kt鏎e sam si nabije. Pewniejszym sposobem jest jednak odkrycie grobu zmar貫go i przebicie cia豉 nieboszczyka lub polanie wrz鉍 wod. Mo積a r闚nie przebi jedynie gr鏏, wla do niego gor鉍 wod lub mas這, w這篡 polano lub rozpali ogie. Innym rozpowszechnionym zwyczajem jest przywo造wanie cz這wieka, kt鏎y widzi wampiry, zwanego vampirdija. Cz這wiek taki narodzi si w wyniku zwi頊ku wampira i kobiety lub w sobot w okresie nieczystych dni. Wampir przeganiany jest w闚czas w miejsce, w kt鏎ym vampirdija mo瞠 go bez przeszk鏚 zastrzeli. Wampir, kt鏎y ma koci mo瞠 by zabity jedynie, gdy kto go skaleczy. W tym celu przygotowuje si zasadzk 穎na prosi go, aby pom鏬 przy ci璚iu mi瘰a lub r鉉aniu drewna i podczas wykonywania tych czynnoci zostaje uk逝ty. S鉅zi si r闚nie, 瞠 wampiry lubi muzyk i horo, dlatego wabi si je na wsp鏊ne uroczystoci i tam k逝je.

W wierzeniach ludowych, opowiadaniach i pieniach, zachowa這 si wiele informacji o istotach demonicznych, ich pochodzeniu i wp造wie na cz這wieka. r鏚豉 te odkrywaj jedn ze stron 篡cia duchowego ludu bu貪arskiego wyobra瞠niach o wiecie pozaziemskim i wp造wach, jakie wywieraj na 篡cie codzienne cz這wieka. Obecno demon闚 w jego 篡ciu jest sygna貫m zwi頊ku ze wiatem swoich przodk闚 (np. sny o zmar造m krewnym), poniewa uwa瘸ne one s za mediator闚 pomi璠zy dwoma wiatami i powsta造 z potrzeby cz這wieka, by wype軟i granic pomi璠zy 篡wymi i zmar造mi.

Na podstawie:
Евгения Мицева: Свят и антисвят. [w:] Единствона българската фолклорна традиця. Издателство на Българската Академия на Науките, София 1989