Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Kaszuby, Kaszubi, j瞛yk kaszubski

dodany: 15.11.2006 | autor: Hanna Makurat


Kaszuby to region w p馧nocnej czci Polski, kraina malowniczych krajobraz闚: licznych jezior, torfowisk, las闚, pag鏎k闚 i wzg鏎z morenowych, zamieszka豉 przez autochtoniczn spo貫czno kulturowo-j瞛ykowa, wywodz鉍 si od s這wia雟kiego plemienia Pomorzan, zasiedlonego niegdy na obszarze mi璠zy Ba速ykiem, doln Odr, Wart, Noteci a doln Wis章.

Etymologia nazwy Kaszuby nie jest ostatecznie ustalona. Historycy i onomaci nie rozstrzygn瘭i kwestii, czy pierwotnie Kaszuby by造 nazw ludu, od kt鏎ej utworzono nazw terenow, czy te genez tej nazwy nale篡 wywodzi od terenu nazywanego Kaszubami. Wed逝g czci badaczy Kaszuby by豉 to s這wia雟ka nazwa oznaczaj鉍a mokrad豉 poroni皻e sitowiem, podmok貫 章ki pokryte wysok traw. Inni wi嘀 t nazw ze s這wami cassubi kasa hub, podwija fa責y albo ze s這wem kascheba ko簑ch obszyty suknem.

Najprawdopodobniej nazwa ta pochodzi z V-VII w., a wi璚 z czasu w璠r闚ek lud闚. W r鏚豉ch historycznych pojawia si ona jednak dopiero w XIII w.: w bulli papie瘸 Grzegorza IX z 19 marca 1238 r., w kt鏎ej potwierdza on joannitom posiad這ci po這穎ne ko這 Stargardu nad In.

Wsp馧czesne Kaszuby obejmuj obszar ok. 7 076 km2[J. Mordawski, Statystyka ludnoci kaszubskiej. Kaszubi u progu XXI wieku, Gda雟k 2005, s. 86.], co jest jedynie niewielk czci Kaszub historycznych. Granic na p馧nocy jest Ba速yk, na zachodzie biegnie ona przez Rowy, S逝psk i Cz逝ch闚, na po逝dniu od Cz逝chowa do Topoli, na wschodzie przebiega przez Czersk, Star Kiszew i Gda雟k. Za stolic Kaszub uznaje si Gda雟k, miasto b璠鉍e siedzib w豉dz Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, najwi瘯szej organizacji pozarz鉅owej o charakterze regionalno-etnicznym, dzia豉j鉍ej w trosce o rozw鎩 spo貫czny, gospodarczy i kulturalny Kaszub. Symbolami Kaszub闚 s flaga o czarno-z這tych barwach i herb: czarny Gryf na z這tej tarczy. Kaszubi s typow spo貫cznoci pogranicza. Ziemie zamieszkiwane przez t spo貫czno przez wieki by造 terytorium przenikania si kultury s這wia雟kiej i germa雟kiej, wielokrotnie w swojej historii zmienia造 w豉ciciela, przynale蕨c do r騜nych pa雟tw. Na skutek zmian przynale積oci pa雟twowej wielu Kaszub闚 uleg這 germanizacji b鉅 polonizacji.

Wed逝g bada J. Mordawskiego na obszarze kaszubskim mieszka obecnie 章cznie 566 737 Kaszub闚. Spo貫czno kaszubsk na obszarze ca貫j Polski szacuje Mordawski na ok. 600 tys. os鏏. Ponadto poczucie to窺amoci etnicznej zachowa這 kilka tysi璚y Kaszub闚 mieszkaj鉍ych w Kanadzie.[J. Mordawski, op. cit., s. 47.]

Spo貫czno kaszubska wyr騜nia si tym, 瞠 utrzyma豉 piel璕nowan przez wieki to窺amo, kultur kaszubsk i sw鎩 odr瑿ny j瞛yk. Jest to spo貫czno bilingwalna, kt鏎a pos逝guje si obok j瞛yka og鏊nopolskiego j瞛ykiem regionalnym. Wed逝g statystyk J. Mordawskiego j瞛ykiem kaszubskim pos逝guje si na co dzie ok. 81 tys. os鏏 (14,2% spo貫cznoci kaszubskiej), natomiast znajomo j瞛yka regionalnego deklaruje 367, 5 tys. os鏏 (64,5% spo貫cznoci). [Ibid., s. 54.]

Znaczenie j瞛yka kaszubskiego w poszczeg鏊nych okresach zale瘸這 w znacznej mierze od polskiej polityki j瞛ykowej. Przez wiele lat status kaszubszczyzny nie by jednoznacznie okrelony. Powszechne by這, oderwane od genezy j瞛yka, przekonanie, 瞠 kaszubszczyzna jest gwar j瞛yka polskiego. Centralistyczna polityka j瞛ykowa g堯wny akcent k豉d豉 na zuniformizowan kultur [M. Latoszek, Wok馧 funkcji przekazywania j瞛yka kaszubskiego przez instytucje spo貫czne, [w:] Problem statusu j瞛ykowego kaszubszczyzny. Materia造 z sesji popularnonaukowej, 17 X 1991, pod red. E. Brezy, Gda雟k 1992, s. 48.], a przekonanie o podrz璠nym statusie kaszubszczyzny w stosunku do j瞛yka polskiego przyczyni這 si do tego, 瞠 j瞛yk kaszubski by dyskryminowany przez instytucj pa雟twow [T. Bolduan, Nie dali si z豉ma, Gda雟k 1996.]: niedopuszczany do medi闚 a spychany do poziomu folkloru.

Dla j瞛yka kaszubskiego prze這mowym momentem by rok 1989. Po 1989 r. nast瘼owa這 w Polsce stopniowe przechodzenie od j瞛ykowej polityki homogenizacji do polityki j瞛ykowej r闚nowagi [J.M. Torsa, Polityka j瞛ykowa a j瞛yki mniejszoci. Od wie篡 Babel do Daru J瞛yk闚, przek. A. Rurarz, przedmow opatrzy J. Perlin, Warszawa 1986, s. 54-55.]. Kaszubszczyzna zacz窸a by nobilitowana w r騜nych sferach 篡cia publicznego.

Obecnie Kaszuby s najbardziej heterogenicznym pod wzgl璠em lingwistycznym regionem w Polsce, a autochtoniczny j瞛yk regionalny, jakim jest j瞛yk kaszubski, poddany zosta ochronie. Przede wszystkim zwraca si uwag na warto naturalnego bilingwizmu, z akcentem na wzmocnienie pozycji statusu spo貫cznego i rozwoju kaszubszczyzny.

Wa積ym osi鉚ni璚iem spo貫cznoci kaszubskiej by這 uchwalenie przez Sejm Rzeczypospolitej Polski 6 stycznia 2005 r. Ustawy o mniejszociach narodowych i etnicznych oraz o j瞛yku regionalnym, kt鏎a uregulowa豉 prawny status kaszubszczyzny. Nast雷i豉 nobilitacja j瞛yka kaszubskiego w sferze oficjalnej, a kaszubszczyzna zyska豉 status j瞛yka regionalnego w Polsce.

Wed逝g bada socjologicznych j瞛yk regionalny jest centraln wartoci kultury kaszubskiej, a zgodnie z teori Smolicza w spo貫cznociach zgromadzonych wok馧 j瞛yka jest on nie tylko sposobem komunikowania, ale stanowi podstawowy spos鏏 przekazywania kultury [J. Smolicz, Kultura i nauczanie w spo貫cze雟twie wieloetnicznym, t逝m. E. Grabczyk-Ryszka, Warszawa 1990, s. 153.] i rozwoju danej spo貫cznoci.

Artyku przedrukowany z S這wo Yu Polonii, Beograd 2006