Powr鏒 do

-> strona g堯wna

砰dzi i Niemcy w Czechach

dodany: 17.10.2005 | autor: Ma貪orzata Bienioszek


砰dzi 篡j w Czechach od dziesi璚iu stuleci, na przemian przeladowani i tolerowani. Uczestniczyli przede wszystkim w ekonomicznym rozwoju kraju, w dziedzinach takich jak handel i finanse. Zwykli mieszkali w zamkni皻ych dzielnicach miast - gettach. Dzi瘯i swej odmiennej wierze, kt鏎a nie by豉 ograniczana zakazami, w du瞠j mierze zachowali swoj w豉sn kultur. Du穎 pami靖ek znajduje si w 篡dowskiej czci Pragi: Staronov synagoga - XIII wiek i na cmentarzu 篡dowskim z 1. po. XV wieku.

Pocz靖kowo 砰dzi nie mieli r闚nouprawnienia z chrzecijanami, a ich sytuacja w du瞠j mierze zale瘸豉 od tego, jak bardzo w豉dca potrzebowa ich pomocy. Pierwsza wzmianka o 砰dach m闚i豉 o op豉cie, jak powinni oni uiszcza przyje盥瘸j鉍 na targ na Morawy. Pierwszy 篡dowski pogrom w Czechach zanotowano w 1096 roku, podczas pierwszej wyprawy krzy穎wej. Po nim nie czuli si bezpieczni i zacz瘭i opuszcza kraj. Przemys Ottokar II wyda dla 砰d闚 ochronny list. By這 to w roku 1254, a sam list charakteryzowa si wielk tolerancj. Wraz z dojciem Luksemburg闚 do w豉dzy ochrona taka sko鎍zy豉 si. W po這wie XIV wieku praskie 篡dowskie miasto zosta這 ogrodzone i sta這 si wzorem dla powstaj鉍ych gett w innych miastach. Kolejny pogrom 砰d闚 mia miejsce w Pradze w 1389 roku. Wac豉w IV wyda nowe ochronne przywileje (bo jego g堯wnymi doradcami finansowymi byli w豉nie ludzie wyznania moj瞠szowego). Podczas wojen husyckich taboryci dali 砰dom do wyboru: chrzest albo spalenie. Wielu z nich wybra這 wtedy mier w p這mieniach.

Na pocz靖ku XVI wieku sami Pra瘸nie poprosili o to, by 砰dzi z getta stali si miejskimi 砰dami. Chodzi這 o to, by nie korzystali ju z kr鏊ewskiej pomocy i 瞠by przynosili zysk miastu. Spok鎩 sko鎍zy si, gdy Habsburgowie wkroczyli na tron. Wtedy to zbiorowy exodus spowodowa, 瞠 砰dzi masowo uciekali. 30 najbogatszych rodzin wykupi這 prawo do pozostania w Pradze. Od po這wy XVI wieku 砰dzi musieli nosi na ubraniach oznaczenie - 鄴速e k馧eczko. W 1557 roku pojawi si dekret, 瞠 wszyscy 砰dzi musz opuci kraj w ci鉚u jednego roku. Z synagog chciano zrobi kocio造, a do gett przenie warsztaty rzemielnicze. Nie dosz這 to jednak do skutku, bo na tron wst雷i bardziej liberalny Maksymilian II. Postanowi on, 瞠 砰dzi nie opuszcz kraju. Kolejny w豉dca, Rudolf II, utrzymywa kontakty z 篡dowskimi uczonymi - byli wr鏚 nich mi璠zy innymi: Jehuda Liva ben Becacel - tj. rabbi L饖, kt鏎emu przypisuje si wytworzenie legendarnego golema; Marek Mordechaj Mayzl - jego finansista; Jakub Baevi - pierwszy 砰d, kt鏎emu nadano tytu szlachecki.

W czasie wojny 30-letniej 砰dzi nie ucierpieli, ale pod koniec XVII stulecia wielu zgin窸o z powodu epidemii i po瘸ru getta. Karol VI powo豉 komisj, kt鏎a mia豉 si zaj寞 spraw 篡dowsk. Maria Teresa wyda豉 dekret, kt鏎y kaza 砰dom wyjecha z kraju, jednak kwestia ekonomiczna i opinia mi璠zynarodowa wp造n窸y na zmian jej decyzji. Za czas闚 J霩efa II nast雷i proces emancypacji 砰d闚. Nie musieli ju nosi 鄴速ego k馧eczka, mogli posy豉 dzieci do szk馧 publicznych, tak瞠 na uniwersytety, mogli te swobodnie uczy si rzemios豉. Patent tolerancyjny nie oznacza jednak ich pe軟ouprawnienia i r闚noci ich religii. Tolerancja wp造n窸a na zwi瘯szenie liczby ludzi moj瞠szowego wyznania. Pozwolono u篡wa hebrajskiego i jidysz. Mieli dost瘼 nie tylko do szk馧, ale i do armii. Post瘼uj鉍a germanizacja w szko豉ch i na uniwersytecie spowodowa豉, 瞠 nowa, wykszta販ona warstwa u篡wa豉 j瞛yka niemieckiego. 砰dzi kszta販ili si szczeg鏊nie w kierunku prawniczym, medycynie, filozofii i naukach humanistycznych.

W tym czasie (tj. w pierwszej po這wie XIX wieku) pojawi這 si te zjawisko koncentracji 篡dowskiego kapita逝, czego najlepszym przyk豉dem jest S. M. Rotschild. Rewolucyjny rok 1848 przyni鏀 砰dom jednakowe prawa z chrzecijanami a tak瞠 pe軟 swobod, co do miejsca zamieszkania. Nie zabiegali oni o r闚nouprawnienie j瞛yka jidysz, poniewa pos逝giwali si oni niemieckim przy r闚noczesnym obywatelstwie czeskim.

Pisarze, artyci, kt鏎zy pisali po niemiecku:
Franz Kafka - 1883-1924;
Max Brod - 1884-1968;
Egon Erwin Kisch - 1885-1948;

Pisarze, kt鏎zy pisali po czesku:
Karel Pol摜ek - 1893-1945;
Egon Hostovsk - 1983;

砰dzi w krajach Europy (kolejno ze wzgl璠u na liczebno, druga po這wa XIX wieku):
1.Rosja;
2.Austro-W璕ry;
3.Kr鏊estwo Polskie;
4.Niemcy;

砰dzi funkcjonowali w Cesarstwie Austro-W璕ierskim nie jako mniejszo narodowa, ani grupa etniczna, ale jako grupa wyznaniowa.

Druga po這wa XIX w. - w wyniku przeladowa 砰dzi emigrowali. Wielu wyjecha這 do Wiednia. Taka sytuacja trwa豉 do I wojny wiatowej.

Zatrudnienie 砰d闚:
52% 砰d闚 utrzymywa這 si z:
- handlu,
- finans闚,
- transportu,
opr鏂z tego - rzemios這, przemys, wolne zawody.

Mo積a wyr騜ni 4 grupy, z jakimi identyfikowali si 砰dzi:
1. ortodoksyjni 砰dzi (przeciwni asymilacji, odr瑿ne, domowe, tradycyjne szkolnictwo i wychowanie);
2. pod wzgl璠em j瞛yka i kultury d嘀鉍y do asymilacji z Niemcami (niemieckie szkolnictwo, j瞛yk niemiecki jako codzienny i literacki);
3. ruchy czesko - 篡dowskie;
4. polityczny syjonizm;

Z 篡dowskich rodzin pochodzili mieszka鎍y Pragi i Wiednia, ci z wy窺zych sfer. Nie ukrywali oni swojej nadrz璠noci nad Czechami. Gdyby nie niemieccy 砰dzi, Niemcy w Pradze i Pilznie staliby si niezauwa瘸ln mniejszoci. Niemcy i niemieccy 砰dzi w Pradze byli wielk mobilizacj ekonomiczn, polityczn i kulturaln. Inna sytuacja panowa豉 w pozosta造ch regionach kraju.

Czescy Niemcy wprowadzili w swoich organizacjach aryjski paragraf. Najwczeniej antysemityzm pojawi si w towarzystwach gimnastycznych. Napi璚ie wzrasta這, bo 砰dzi stali si konkurencj dla czeskich rzemielnik闚, handlowc闚, finansist闚, rolnik闚 - rodzi造 si socjalne bariery. W Czechach zawsze by這 ok. 2% obywateli 篡dowskiego pochodzenia. 砰li oni wr鏚 Czech闚, po章czeni ze sob tylko religi, poza tym identyfikowali si ze spo貫cze雟twem czeskim. Przed II wojn wiatow 篡這 w Czechach 360 tys. 砰d闚. 80 tys. Zgin窸o w Terezinie i Owi璚imiu. 砰dzi emigrowali mi璠zy innymi do Palestyny, USA, Polski. Antysemityzm wzm鏬 si w czasie tzw. hilsneri墂y. W katolickim i agrarnym ugrupowaniu obwiniano 砰d闚 za poni瞠nie czeskiego narodu. Po og這szeniu Protektoratu wprowadzono ich separacj. Czesi byli zainteresowani w tym czasie jedynie maj靖kiem, kt鏎y mia przej w ich r璚e.

Getto bez cian - 砰dzi zostali wy章czeni z 篡cia publicznego, odizolowani, ograniczeni w swobodach, mieli zakaz wst瘼u na niekt鏎e ulice, place, do park闚, kawiarni. W jednym mieszkaniu musia這 篡 kilka rodzin, musieli nosi opaski z gwiazd i napisem JUDE. Zdarza造 si przypadki, 瞠 Czesi pomagali 砰dom, ale raczej nie by這 to popularne. Od 1941 roku wprowadzono zakaz praktyk religijnych, synagogi przerabiano na magazyny. Od jesieni 1941 do wiosny 1945 trwa造 deportacje.

TEREZ泩- zbudowany pod koniec XVIII wieku; miasto o charakterze obronnym; w XX wieku przekszta販ony w getto. Pocz靖kowo by這 ono przeznaczone dla Czech闚 i Morawian, ale potem transporty przyje盥瘸造 te z Austrii, Danii, Niemiec i S這wacji. Poci鉚i doje盥瘸造 do stacji Bohuovice nad Oh鷡, potem winiowie szli pieszo kilka kilometr闚. Starzy ludzie nie prze篡wali tego pierwszego etapu. W getcie funkcjonowa samorz鉅 - tzw. idovsk samospr嫛a. By豉 ca趾owicie podporz鉅kowana SS, ale czasem mieli oni wp造w na polepszenie warunk闚. Po roku funkcjonowania getta rozpocz皻o transporty do Rygi. Pr鏏a utworzenia namiastki normalnego 篡cia - nadano nazwy ulicom, powsta豉 kawiarnia. Propagandowa funkcja obozu - zaproszono zagraniczne delegacje, Czerwony Krzy, dostojnik闚 SS. Przygotowania do tej wizyty rozpocz皻o od du瞠go transportu do Owi璚imia. Zasadzono kwiaty, a ludzi wyuczono odpowiedzi na ewentualne pytania. W 1944 roku delegacja odwiedzi豉 getto. Nakr璚ono film o spokojnym 篡ciu w osiedlu 篡dowskim. Oswobodzenie obozu nast雷i這 w maju 1945 roku. Poprzedzone by這 ewakuacj SS i paleniem dokument闚. Z ca造ch Czech deportowano 80 tysi璚y 砰d闚. Tylko 10 tysi璚y z nich prze篡這.

W czasie re磨mu komunistycznego popularna by豉 postawa antysemicka, wzmagana dodatkowo przez propagand. Liczne procesy polityczne, najs造nniejszy z nich, w kt鏎ym oskar穎no g堯wnie osoby 篡dowskiego pochodzenia - proces Rudolfa Sl嫕sk嶭o.

NIEMCY

Wa積e daty:
1198 - korona i dziedziczno tytu逝 z r隕 niemieckich;
1882 - Uniwersytet w Pradze podzielono na uczelni czesk i niemieck;
Powsta Niemiecki Zwi頊ek Szkolny - walka z Czechami w zakresie kultury i owiaty. Kapitalici niemieccy zmuszali czeskich robotnik闚 do posy豉nia dzieci do szk馧 niemieckich.
1918 - kszta速owanie si granic na pograniczu sudeckim - ruch pod has貫m: Prawa narod闚 do stanowienia o swym losie. Proklamowanie samodzielnych prowincji: Deutschb鐬men, ze stolic w Libercu; Sudetenland, ze stolic w Opawie; Deutschsdm鄣ren, ze stolic w Znojmie; B鐬merwaldgau, ze stolic w Chebie. Wszystkie te twory szybko zosta造 opanowane przez Czech闚. Sytuacja wewn皻rzna uleg豉 zaostrzeniu, gdy do w豉dzy w Niemczech doszli hitlerowcy. O篡wili si czescy faszyci.
Mi璠zywojenna Czechos這wacja by豉 pa雟twem wielonarodowociowym. Polityka narodowociowa by豉 udoskonalon kopi polityki austriackiej. Pok鎩 narodowociowy by podstaw wewn皻rznej spoistoci pa雟twa. Mniejszoci posiada造 ustawowo gwarantowane uprawnienia i odpowiedni do liczebnoci reprezentacj w parlamencie i samorz鉅zie terytorialnym.
Mniejszoci niemieckiej oferowano rozbudowan sie szk馧 wszystkich stopni i organizacje kulturalno-owiatowe. Mniejszo ta mia豉 siln reprezentacj parlamentarn. Politycznie byli zr騜nicowani - jedni sk這nni do wsp馧pracy, inni konsekwentnie przeciwni republice.
1933 - Sudecko-Niemiecki Front Ojczyniany zosta przemianowany na Parti Sudecko-Niemieck; na czele stan像 Konrad Henlein. Gdy partia odnios豉 sukces, zrzuci豉 mask i otwarcie g這si豉 poparcie dla hitlerowc闚.
1936 - Bene odrzuci niemieck propozycj zawarcia paktu o nieagresji;
1938 - plan napadu na Czechos這wacj - Fall Grn;
1 padziernik 1938 - oddzia造 Wehrmachtu wkroczy造 do Sudet闚;
marzec 1939 - prezydent H塶ha podpisuje w Berlinie akt o likwidacji Czecho-S這wacji i przekazania losu narodu czeskiego w r璚e Hitlera.
Plan Karola Hansa Franka - totalna germanizacja, intensywna kolonizacja niemiecka.
Niemiecka Lista Narodowa - uznanie niemieckiej przynale積oci narodowej.
Maj 1945 - ostatnie oddzia造 niemieckie opuszcza造 Prag.
Na mocy postanowie konferencji poczdamskiej, Czechos這wacja otrzyma豉 prawo wysiedlenia ludnoci niemieckiej. W czasie dzia豉 wojennych i natychmiast po wyzwoleniu uciek這 z Czechos這wacji ok. miliona Niemc闚. Do ko鎍a 1946 roku wysiedlono ok. 2,2 mln. Pozosta這 ok. 200 tys. robotnik闚 niemieckich, antyfaszyst闚 i uczestnik闚 ruchu oporu. Niemc闚 usuni皻oz pogranicza sudeckiego i zasiedlono tam ludno czesk i s這wack.


Bibliografia:
Historia Czechos這wacji, R. Heck. M. Orzechowski
Czechos這wacja, J. Tomaszewski
砰dzi w polskim i czeskim spo貫cze雟twie obywatelskim, J. Tomaszewski, J. Valenta
Slovn璭 鋀skch d骹in, Brno 2000
D骹iny zem 鋀sk, Paseka 1999