Powr鏒 do

-> strona g堯wna

To窺amo w jugo-kurorcie

dodany: 27.10.2003 | autor: Tomasz Ba鎥a


Artyku przedrukowany za zgod Autora.


Jest takie miejsce w by貫j Jugos豉wii, gdzie Alba鎍zycy, Serbowie i Czarnog鏎cy nadal razem pij kaw, buduj drogi, dyskutuj na przemian po serbsku i alba雟ku. A najwa積iejsze, 瞠 nigdy nie przestawali tego robi. Nie strzelali do siebie. To miejsce, gdzie w oficjalnej rozmowie Czarnog鏎zec m闚i po alba雟ku a Alba鎍zyk po serbsku, z uprzejmoci i poprawnoci politycznej. Ulcinj w Czarnog鏎ze ma豉 gmina nad Adriatykiem przy granicy z Albani, z najd逝窺z po tej stronie morza piaszczyst pla蕨. M鎩 kierowca nazywa si Andrija Pep繖novi, ma ameryka雟ki paszport, na lusterku w jego samochodzie wisi wielki krucyfiks. S逝chamy starego jugos這wia雟kiego rocka, rozmawiamy po serbsku. Jak przeci皻ny mieszkaniec by貫j Jugos豉wii rozwi嘀e taki rebus? Nazwisko niby serbsko-chorwackie, ale jako dziwnie brzmi. Andrija, nie Andrej musi by chrzecijaninem (krucyfiks to potwierdza), ale raczej nie S這wianinem. No to sk鉅 i na ko鎍u nazwiska? Oczywicie to robota Tito, kt鏎y stara si asymilowa wszystkich Jugos這wian (do tej pory nie wiadomo do ko鎍a, jakiej narodowoci by sam Josip Broz). Wszystko jasne: Andrija jest Alba鎍zykiem, mieszka albo w Serbii albo w Czarnog鏎ze (nie pochodzi z Kosowa, bo wtedy wola豚y, 瞠bymy rozmawiali po angielsku), jest katolikiem (prawos豉wni Alba鎍zycy zdarzaj si rzadko poza Albani), sezonowo pracuje u rodziny w USA i cierpi na jugonostalgi. To nie by豉 trudna zagadka.

Ale jak odpowiedzie na pytanie, jaka jest to窺amo narodowa Andriji? Jest Alba鎍zykiem. Urodzi si w by貫j Jugos豉wii i za ni t瘰kni. Ma paszport nowej Jugos豉wii. Jest obywatelem prawie niepodleg貫j Czarnog鏎y. Przed p鎩ciem do jugos這wia雟kiej armii broni si drugim, ameryka雟kim obywatelstwem. Jest katolikiem, ale jego matka jest muzu軛ank. Za piwo p豉ci w Euro (oficjalna waluta Czarnog鏎y), ale zarabia w dolarach. M闚i oni o Alba鎍zykach, Serbach, Czarnog鏎cach, Amerykanach i tzw. zachodnich Europejczykach. Nigdy nie m闚i my.


Obrazek I Epoka e Titos i Igra rock & roll cela Jugoslavija

W wiejskich szko豉ch w Ulcinj, budowanych zawsze wed逝g tego samego projektu, jest bardzo biednie. Dziurawe okna, meble i pomoce naukowe z lat siedemdziesi靖ych i osiemdziesi靖ych, dzikie granaty i mandarynki. I wsz璠zie na zdj璚iach ta sama osoba Josip Broz. W szko豉ch punkty wyborcze i listy kandydat闚 partie etniczne, polityczne, federacyjne i niepodleg這ciowe. A ponad tym wszystkim Maral Tito raz umiechni皻y, raz w towarzystwie koleg闚 partyzant闚, raz po serbsku, raz po alba雟ku. Pytam przewodnicz鉍ego komisji wyborczej, dlaczego zostawiono te zdj璚ia? M闚i, 瞠 za czas闚 Tito mieszkali we wspania造m kraju, rozci鉚aj鉍ym si od Austrii do Grecji, byli bogaci i szczliwi. Przytakuj mu cz這nkowie komisji i Alba鎍zyk, i nacjonalista, i libera i Czarnog鏎zec. Wszyscy. Jednog這nie.

Jugonostalgia jest obecna we wszystkich by造ch republikach starej Jugos豉wii. Rzadko manifestuje si j w spos鏏 taki jak w Ulcinj. Czasem ukryta g喚boko pod skorup nacjonalizmu, jak w Chorwacji. Czasem, jak w S這wenii, wyra瘸 si tylko w przywi頊aniu do starych przeboj闚 takich jak np. Igra rock & roll.... Czasem w popieraniu substytut闚 Josipa Broz Tito, jak w Serbii. Bez w靖pienia jest to jednak stan powszechny w by造ch republikach n瘯anych (poza S這weni) chorob nacjonalizmu i bied. To窺amo jugos這wia雟ka nadal istnieje.


Obrazek II Prawdziwi bohaterzy...

Powa積, cho pokonan w ostatnich wyborach, si喚 polityczn stanowi w Czarnog鏎ze zwolennicy jednoci z Serbi. Zwykle s to wywodz鉍y si spoza Czarnog鏎y nap造wowi, oraz Czarnog鏎cy uwa瘸j鉍y si za Serb闚 mieszkaj鉍ych w Montenegro. To w tej grupie mo積a znale zwolennik闚 idei wielko-serbskiej, spod znaku Slobodana Miloevicia i Vojislava eelija. To ich najbardziej boj si w Ulcinj uchodcy z Kosowa niedawno opucili miasto. Piosenka wyborcza koalicji d嘀鉍ej do jednoci Serbii i Czarnog鏎y zaczyna豉 si od s堯w: Dalej w b鎩 prawdziwi bohaterzy...

Co Czarnog鏎cy maj wsp鏊nego z Serbami? Bardzo wiele - j瞛yk, religi, histori. Czarnog鏎cy byli bardzo aktywni w wyzwalaniu Ba趾an闚 nieko鎍z鉍e si walki z Turkami i dominacja w partyzantce komunistycznej w czasie II wojny wiatowej. To ostatnie zawa篡這 na pniejszych latach - korzystaj鉍 z wp造w闚 z czas闚 wojny, Czarnog鏎cy obsadzili prominentne stanowiska we w豉dzach komunistycznej Jugos豉wii, a potem w Serbii. Czarnog鏎cami s najs豉wniejsi realizatorzy idei Wielkiej Serbii: Slobodan Miloevi i Radovan Kara簨 Czarnog鏎cy powszechnie 瞠nili si z Serbkami, masowo studiowali i pracowali w miastach Serbii. Z kolei Serbowie sp璠zali wakacje w Czarnog鏎ze w licznych vikendicach rozrzuconych nad Adriatykiem. Gdy w latach dziewi耩dziesi靖ych nast雷i wybuch na Ba趾anach, jedynie Czarnog鏎cy pozostali z Serbami, tworz鉍 z nimi now Jugos豉wi. W uproszczeniu mo積a powiedzie, 瞠 ka盥y Czarnog鏎zec ma w sobie mniej lub wi璚ej serbskoci.


Obrazek III Za evropsku Crnu Goru

Braterstwo z Serbami w latach dziewi耩dziesi靖ych przynios這 Czarnog鏎ze plagi embargo z ca貫go wiata, inflacj wywo豉n dodrukiem pieni璠zy przez Belgrad, wreszcie humanitarne bombardowania NATO i fal uchodc闚 z Kosowa. W Czarnog鏎ze rozgorza豉 dyskusja niepodleg這, konfederacja czy federacja?

Tradycje niepodleg這ciowe s tutaj silne Czarnog鏎a mia豉 najwi瘯sz autonomi w Imperium Osma雟kim, a przed I wojn wiatow by豉 niepodleg造m kr鏊estwem. W ci鉚u ostatnich kilku lat uniezale積i豉 si politycznie od Serbii niemal ca趾owicie ma w豉sn policj, c豉, Euro zamiast dinara. Problem w tym, 瞠 malownicza Czarnog鏎a ma s豉bo rozwini皻 infrastruktur. Dwa g堯wne r鏚豉 dochodu to przemyt i turystyka (wysokie ceny i och這dzenie stosunk闚 z Serbami rujnuj jednak t cz gospodarki). Dop鏦i w Serbii by Miloevi, dop鏒y Czarnog鏎a mia豉 poparcie mi璠zynarodowe dla swojej niepodleg這ci. Sytuacja zmieni豉 si po prawie aksamitnej rewolucji w Serbii dwa lata temu. Miloevi pad i Zach鏚 zacz像 widzie w d嘀eniach niepodleg這ciowych Czarnog鏎y wy章cznie problemy wz鏎 dla Kosowa, Wojwodiny, Serb闚 w Boni, Alba鎍zyk闚 w Macedonii, Czeczen闚, Bask闚... Takie stanowisko i realne spojrzenie na potencja gospodarczy 800 tysi璚znego pa雟twa sk這ni這 rz鉅z鉍ych Czarnog鏎 do podpisania z Serbami wiosn tego roku porozumienia belgradzkiego. Na jego podstawie nie b璠zie ju Jugos豉wii, powstanie Federacja Serbii i Czarnog鏎y, oba pa雟twa zwi頊kowe maj prawo do przeprowadzenia referendum niepodleg這ciowego nie wczeniej ni za trzy lata. P鏦i co, o referendum przesta這 si w Czarnog鏎ze m闚i. A partia, kt鏎a stawia豉 je przedtem na pierwszym miejscu, wygra豉 wybory pod has貫m: Za evropsku Crnu Goru!.

Jeszcze w XIX wieku ka盥y szanuj鉍y si Czarnog鏎zec mia przed domem tyczk, na kt鏎 musia豉 by nabita, w miar wie瘸, g這wa Turka. Ma豉, g鏎zysta Czarnog鏎a by豉 koszmarem Imperium Osma雟kiego ci鉚貫 bitwy i potyczki, utrata kontroli nad g鏎skimi przesmykami. Na Ba趾anach powszechny jest szacunek dla czarnog鏎skiej walecznoci, jak i szydzenie z czarnog鏎skiego modelu macho i lenistwa. W starej Jugos豉wii Serbowie i Chorwaci nie mogli eksponowa swojej narodowoci, ale Czarnog鏎cy mogli. Czarnog鏎zec zawsze by dumny z tego, sk鉅 pochodzi, zna na pami耩 cz這nk闚 swojego klanu na wiele pokole wstecz. Tito wiedzia, 瞠 Czarnog鏎cy nie s zagro瞠niem poza Czarnog鏎, wiedzia te, 瞠 jakakolwiek pr鏏a asymilowania Czarnog鏎c闚 na si喚 skazana jest na pora磬 przecie Turkom nigdy to si nie uda這.


Obrazek IV Mali i Zi

Przy granicy Czarnog鏎y wida plakaty ze miesznym na pierwszy rzut oka napisem Mali i Zi - a to po prostu Czarnog鏎a po alba雟ku. Kraj ten jest r闚nie ojczyzn mieszkaj鉍ych tu od wiek闚 Alba鎍zyk闚. Nie traktuj Albanii jako ojczyzny, nie identyfikuj si z Alba鎍zykami z Albanii, ani z Kosowa. Sprawiaj wra瞠nie jakby chcieli powiedzie: Nie mamy nic wsp鏊nego z ide Wielkiej Albanii, jestemy Czarnog鏎cami, tyle, 瞠 alba雟kimi. Pomimo prawie sielankowej do tej pory sytuacji czarnog鏎skich Alba鎍zyk闚, strach przed powt鏎k z Kosowa istnieje. Wida go szczeg鏊nie przed wyborami, kiedy koalicja d嘀鉍a do jednoci z Serbi prezentuje swoje nacjonalistyczno-faszystowskie pieni w spotach wyborczych. Mieszka鎍y Ulcinj (80% Alba鎍zyk闚) zdaj sobie spraw ze swojego wyj靖kowo dobrego po這瞠nia je盥蕨 przecie na rodzinne wesela i do Kosowa, i do Albanii. Tito zmieni nazwiska Alba鎍zyk闚 nie tylko w Czarnog鏎ze, ale tylko Alba鎍zycy z Czarnog鏎y nie wracaj do ich oryginalnego brzmienia oni bardzo chc by widziani jako naturalna cz spo貫cze雟twa czarnog鏎skiego. Tak bardzo, 瞠 gdy si ich s逝cha, mo積a si zastanawia, czy nie sko鎍zy si to schizofreni.


Obrazek V Soczyste granaty i kukurydza

W Ulcinj mieszka 15 tysi璚y os鏏, ale w sezonie na turyst闚 czeka 100 tysi璚y 堯瞠k. Ka盥y mieszkaniec miasteczka jednym tchem wymieni 10 wyj靖kowych cech Ulcinj, kt鏎e stawiaj go ponad inne kurorty Adriatyku. Ja zapami皻a貫m dwa: najwi瘯sza nad Adriatykiem liczba s這necznych dni w roku i najlepsza pla瘸 dla golas闚 w by貫j Jugos豉wii. Na pewno nie zapomn te niesamowitych granat闚 soczystych, s這dkich i czerwonych, jak nigdzie indziej. To naprawd wspania貫 miejsce na urlop, ale w tegorocznym sezonie wiec鉍e pustkami. Cudzoziemcy nadal boj si Jugos豉wii, S這we鎍y wol Chorwacj, ale ciosem by造 tegoroczne wyjazdy Serb闚 do Bu貪arii, gdzie jest kilkakrotnie taniej. Mieszka鎍y miasteczka powtarzaj z rozrzewnieniem, 瞠 za starej Jugos豉wii ka盥e ze 100 tysi璚y 堯瞠k by這 wynaj皻e. Stara Jugos豉wia...

Mi璠zy pierwsz a drug wojn wiatow w Kr鏊estwie Jugos豉wii ka盥y obywatel by Jugos這wianinem i albo Serbem, albo Chorwatem, albo S這we鎍em, etc. W czasach socjalistycznej Jugos豉wii wszyscy mogli by wy章cznie Jugos這wianami. Gdy pod koniec lat osiemdziesi靖ych wypuszczono d磨na nacjonalizmu i ka盥y dosta nalepk Serba, Chorwata, Macedo鎍zyka, Alba鎍zyka, lepiej by這 nie uwa瘸 si za Jugos這wianina. A dzisiaj...

Andrija nie potrafi odpowiedzie na pytanie o swoj to窺amo. Gdy by ma造 z pewnoci odpowiedzia豚y Jestem Jugos這wianinem pochodzenia alba雟kiego, mieszkam w Czarnog鏎ze. Siedz鉍a obok Minira (muzu軛anka, ale zasady islamu t逝maczy jej moja kole瘸nka, wyk豉daj鉍a arabski w Berlinie) m闚i: My ju nie wiemy, kim jestemy. Jestemy jak zmutowana genetycznie kukurydza.


TOMASZ BA堲A (jelena_tomek@o2.pl)

Autor (ur. 1976) od wrzenia 2003 jest koordynatorem zespo逝 ds. Iraku w Helsi雟kiej Fundacji Praw Cz這wieka, poprzednio by dyrektorem Polskiej Fundacji im. Roberta Schumana. W ci鉚u ostatnich 6 lat podr騜owa do by貫j Jugos豉wii kilkadziesi靖 razy. Powy窺zy tekst dotyczy wybor闚 parlamentarnych w Ulcinj, w Czarnog鏎ze (20 padziernika 2002), gdzie autor by jako obserwator.