Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Elementy folkloru w tradycji weselnej chorwackiej wyspy Murter

dodany: 29.04.2003 | autor: Dominika Malczewska


Wesele: pierwotnie s這wo to znaczy這 rado, weso這. Dzisiaj s to: zwyczajowe uroczystoci zwi頊ane z zawarciem ma鹵e雟twa, wyst瘼uj鉍e ju u wielu lud闚 pasterskich, ale dopiero u lud闚 rolniczych rozwini皻e w wystawny, t逝mny, kosztowny, wielodniowy ceremonia z muzyk, ta鎍ami, obfitoci jad豉 i napitku, ze skomplikowanym programem tradycyjnych obrz璠闚 o pochodzeniu magicznym, kt鏎ych pierwotnym celem by這 unieszkodliwienie demon闚, odwr鏂enie urok闚, zapewnienie m這dej parze pomylnoci i licznego potomstwa. G堯wni uczestnicy tego wydarzenia maj przypisane cile okrelone zwyczajem role, zr騜nicowane w tradycji rozmaitych kraj闚, region闚 czy nawet warstw spo貫cznych.

W Chorwacji r騜norodno tradycji zwi頊anej z uroczystociami weselnymi jest bardzo du瘸. W jej granicach mieszcz si trzy podstawowe regiony: Dalmacja, Istria, Slawonia, kt鏎e r騜ni si gospodarczo, geograficznie oraz kulturowo. Sama Dalmacja znajdowa豉 si w przesz這ci pod wp造wami Rzymu, podczas gdy jej liczne wyspy nale瘸造 do Cesarstwa Bizancjum. Z czasem w豉dza przechodzi豉 w r騜ne r璚e, w璕ierskie, austryjackie ,weneckie, w這skie, francuskie czy tureckie.

W豉nie w wyniku ucieczki przed najazdem tureckim (Seoba pu醀nstva czyli w璠r闚ka ludu XVI-XVII wiek ) zasiedlona zosta豉 wyspa Murter. Jest to jedna z 383 p馧nocno dalmaty雟kich wysp. Terytorialnie znajduje si ona w p馧nocno-zachodniej czci ibe雟kiego archipelagu, a administracyjnie w ibensko-kninskiej upanii, gdzie ma status najgciej zaludnionej wyspy. W czasie ucieczki przed Turkami powsta造 tam ostatecznie cztery miejscowoci: Murter, Jezera, Tisno, Betina. Ich mieszka鎍y zawsze byli spokojnymi, cichymi ludmi, kt鏎zy przez wiele wiek闚 starali si przystosowa do warunk闚 篡cia. Najpierw zajmowali si przewozem ludzi na pobliskie wyspy (Park Narodowy Kornaty), pniej, ko鎍em XIX wieku, mieszka鎍y Murtera zaj瘭i si upraw winnej latoroli i produkcj wina, pniej tak瞠 rybo堯wstwem. Dzisiaj g堯wnym zaj璚iem wyspiarzy jest turystyka. Kiedy mieszkali tu pasterze, rolnicy, rybacy, dzisiaj kucharze, kelnerzy, w豉ciciele restauracji czy kapitanowie statk闚 turystycznych. Nie zmienia to faktu, 瞠 mieszka鎍y kultywuj swoj tradycj, histori i j瞛yk: Murterini se ne odri鋎 svojih prekomorskih posjeda, paze na svoje 鋦rste drvene gajete, 鋎vaju svoj poseban govor. Chocia odleg這ci mi璠zy czterema miejscowociami nie s du瞠, ka盥e z nich ma swoj w豉sn tradycj, specyficzny folklor, obyczaje a nawet j瞛yk. Ivo Fur鋱 opisuje kultur tych i innych pobliskich miejscowoci w swoim obszernym dziele pod tytu貫m: Narodno Stvaralatvo ibenskog podru鋟a i ibenskog oto鋟a, powi璚aj鉍 ka盥emu z nich osobny rozdzia. Zr騜nicowanie tego typowo wyspiarskiego terytorium jest bardzo du瞠. Jednak ze wzgl璠u na tradycje weselne wszystkie murterskie osady mo積a wsp鏊nie opisa. Akurat na tej p豉szczynie mamy do czynienia z podobnymi obyczajami. Pocz靖kowo spo貫cze雟two korzysta這 z jednego kocio豉. Najstarszy budynek kocielny Crkva Gospe, zbudowany by mi璠zy Murterem a Betin w drugiej po這wie XV wieku. Wiele by這 ma鹵e雟tw zawieranych mi璠zy mieszka鎍ami s零iaduj鉍ych spo貫cznoci. Kiedy wybudowano nowe budynki kocielne, tradycja by豉 na tyle wsp鏊na, 瞠 przetrwa豉. Dzisiaj istnieje jeden wsp鏊ny urz鉅 stanu cywilnego, kt鏎y znajduje si w Tinie. Kolejnym wsp鏊nym elementem s zespo造 muzyczne, przygrywaj鉍e gociom na weselach. Przyk豉dowo, w przeci鉚u ostatnich kilku lat (1998-2001) bardzo popularny jest jeden amatorski zesp馧, bardzo cz瘰to zapraszany na r騜ne uroczystoci, kt鏎ego cz這nkowie pochodz z Jezer. I tak na r騜nych weselach, w r騜nych miejscach, gocie bawi si w podobny spos鏏.

Kiedy, jeszcze kilkadziesi靖 lat temu, ca趾iem inne panowa造 zwyczaje, inaczej te wygl鉅a造 kontakty mi璠zyludzkie. Z jeszcze wi瘯szym nat篹eniem r騜nice te s zauwa瘸lne w ma造ch miejscach, gdzie wszyscy mieszka鎍y znaj si dobrze nawzajem i z tego powodu bardziej dba si o przestrzeganie pewnych konwenans闚. Kiedy m這dzi nie mieli zbyt wielu mo磧iwoci spotykania si. Widzieli si jedynie podczas zabawy tzw. Kolo (narodowy taniec, wykonywany najczciej w kr璕u, przy wsp鏊nym piewie i 瘸rtach), czy podczas pracy w polu lub na wyspie. M這dy zakochany i dobrze wychowany ch這pak, okazywa swoje gor鉍e uczucia w stosunku do m這dej panny piewaj鉍 mi這sne pieni na ulicy lub pod jej oknem. Chc鉍 ubiega si o jej r瘯, owiadczyny swoje przekazywa przez najbli窺zego przyjaciela. Przysz豉 panna m這da prosi豉 o zgod rodzic闚 i wtedy dopiero mog豉 da odpowied ch這pcu. Po otrzymaniu twierdz鉍ej odpowiedzi nast瘼owa豉 tzw. pronja czyli oficjalna proba o r瘯. Ch這pak przychodzi w towarzystwie ojca i stryja do domu wybranki i ojciec m闚i:

- Eto, mi smo doli kod vas zaprositi divojku, vau 熰r za mog sina.

- Da mi nismo zato, vi ne bite bili ni doli.

Po zach璚aj鉍ej odpowiedzi ze strony ojca dziewczyny nast瘼owa這 ofiarowanie zar璚zynowego piercionka. Do czasu lubu ch這pak m鏬 przychodzi w odwiedziny do narzeczonej dwa, trzy razy w tygodniu pnym popo逝dniem po kolacji, tak, 瞠 zakochani przebywali razem tylko i wy章cznie w obecnoci os鏏 trzecich. Okres zar璚zyn trwa od szeciu miesi璚y do kilku lat.

lub w kociele zapowiadany by trzy tygodnie przed uroczystoci na g堯wnej mszy niedzielnej. W czasie tych tygodni odbywa造 si przygotowania, kt鏎e polega造 na zapraszaniu goci przez ojc闚 m這dych.

Pierwszy dzie weselnej zabawy wygl鉅a nast瘼uj鉍o:

Z samego rana swatowie pana m這dego przychodzili do jego domu, zabierali narodow flag i kierowali si do panny m這dej. Ona ich oczekiwa豉 z drewnianym naczyniem, pe軟ym wody do obmywania d這ni. Potem ka盥ego z nich obdarowa豉 czerwon wst嘀k, przyczepiaj鉍 j do ubrania na ramieniu. Oni te wst嘀ki nosili ca造 dzie. W podzi璚e piewali:

Evo neva dar donila
Gleda da bi dva dobila

Panna m這da przywdziewa豉 odwi皻ne ubranie. Ka盥a z murterskich wiosek mia豉 swoje odwi皻ne stroje. Z okazji lubu natomiast, wszyscy ubierali si identycznie. Pana m這da nosi豉 czarne buciki na ma造m obcasie (pastoli). Suknia plisowana, koloru modrego, tak jak fartuszek, mia豉 czerwone wyko鎍zenia. Czerwona kamizelka mia豉 zielone wyko鎍zenia przy zapi璚iach. Bia豉 bluzka z haftowanym ko軟ierzem wyszywana by豉 na r瘯awach i na przodzie. Na g這w zak豉dano wianek ze sztucznych, r騜nokolorowych kwiat闚, wysoki na 10 centymetr闚. Do niego przyczepiano welon (tula), d逝gi do kolan. M篹czyzna zak豉da wysokie buty (opanci), w零kie lniane spodnie do p這wy kolana. Wok馧 bioder przewi頊ywa b喚kitny pas w bia貫 kropki, d逝gi na 2-3 metry. Kamizelka (kruet) tego samego koloru mia豉 dwa rz璠y guzik闚. Koszula by豉 bia豉, p豉szcz (kaparan) we軟iany, w czerwone pasy. Na g這w zak豉dano czerwony kapelusz.

Tak wystrojona para, po pocz瘰tunku, u boku najbli窺zej rodziny, sz豉 do kocio豉. Ksi璠zu w zakrystii wr璚zano podarki: skarpety (bi鋦e), wst嘀k (udari), r璚znik (ugaman) i kawa貫k myd豉, a wszystko to domowej roboty. W tym momencie nast瘼owa這 wpisanie do ksi鉚 kocielnych.

Po ceremonii najbli窺za rodzina zbiera豉 si w domu m這dej m篹atki. Oko這 drugiej godzimy pod drzwiami zbiera豉 si rodzina pana m這dego, czekaj鉍 na jego 穎n i piewaj鉍:

Ima l'koga od naeg roda,
Ki bi nama vrata otvorija
I rumena vina napoija

'Vo su moji svati vitezovi,
Lipi svati mila brata mog
Koji su se dovde potrudili
Po Maricu ki熰nu divojku

Przed dom wychodzi jeden z cz這nk闚 rodzimy i cz瘰towa przyby造ch winem. Nast瘼nie zaprasza do rodka na pocz瘰tunek: krotul (kruche ciasto), prunata (rodzaj babki), cilica (sucha figa), sery, itp. Przy po瞠gnaniu ojciec nakazywa c鏎ce, aby ta by豉 pos逝szn i dobr 穎n. Wszyscy wtedy piewali:

Zbogom moje mile drugarice,
Majci mojoj doneste vodice,
Da ne pere lice u suzama,
Drugalice ostavljan je vaman.

疾gnaj鉍 si z matk dziewczyna piewa豉:

O鋀, majko, bra熪 i sestrice,
Obriite sa oka suzice,
Dan vin醀nja mojega slavite,
A dvore me dragoda vodite.

W drzwiach zatrzymywa豉 si, aby gromadce czekaj鉍ych dzieci rzuci pakunek s這dyczy, cukierk闚, jab貫k i pieczonych kasztan闚. Nast瘼nie wszyscy razem kierowali si pochodem do domu pana m這dego, gdzie zazwyczaj m這da para mia豉 zamieszka. Po drodze wszyscy s零iedzi, znajomi, rodzina cz瘰towali uczestnik闚 weselnego pochodu winem, rakij i ciastem. Wznoszono przy tej okazji toasty, typu:

- U zdravlje mumka i divojke! Bog in da zdravlje!

- U zdravlje kuma i divera, ki熰nih svatova!

W po這wie spaceru przyjaciele panny m這dej wracali si do jej domu po jej panie雟kie ubranie. Tymczasem poch鏚 dociera do celu, piewaj鉍:

Otvori vrata, junakovo majko,
Doveli smo tvoje sunce arko,
Koja 熰 ti rano uraniti,
Dvor pomesti i vode doniti.

Wieczorem odbywa豉 si uroczysta kolacja w domu m這dej pary. Podawano zup jarzynow (fala juha) i gulasz (meso na puta). Rodzice panny m這dej zazwyczaj nie przychodzili zostaj鉍 w domu i w ten spos鏏 wyra瘸j鉍 sw鎩 smutek z powodu utraty c鏎ki. Drugi dzie wesela zwany by: Talac na glavac lub Troi svaki iz svog depa. Z samego rana, po niadaniu, w domu nowo瞠鎍闚 spotyka豉 si grupa m這dych ludzi. Przychodzili znajomi, aby z這篡 gratulacje. W po逝dnie panna m這da sz豉 do kocio豉 na g堯wn msz z teciow pod r瘯. Po mszy obie chodzi造 po domach, a ka盥a kobieta, kt鏎a uczestniczy豉 w weselnej zabawie, musia豉 je obdarowa wypieczonym specjalnie na t okazj 3-4 kilowym chlebem z ozdobami. Potem sz造 do domu rodzic闚 dziewczyny na obiad, gdzie zbiera豉 si ca豉 rodzina. Wchodz鉍 do rodka obie piewa造:

Draga Mare, tebi dolazimo,
Na kudiji dare donosimo.
Lipa naa Mare se udala,
Sviman nam je veseje zadala.

Wieczorem wszyscy razem ta鎍zyli i piewali. Tak si ko鎍zy豉 weselna zabawa.

Wesele nale篡 do tego rodzaju zabawy, kt鏎a opiera si na wielu tradycyjnych elementach. I chocia wiele z nich dawno umar這 w ludowej pami璚i, cz z nich pozosta豉 w swojej pierwotnej lub w nieco zmienionej postaci. Zmienia si wiat, ludzie, a wraz z nimi obyczaje. Dzisiaj by這by nie do pomylenia, aby zakochana para spotyka豉 si do trzech razy w tygodniu, a w przypadku niezgody rodzic闚, dziewczyna musia豉 ucieka z domu, aby polubi swojego wybranka. W dzisiejszych czasach narzecze雟two nie trwa tak d逝go. Kiedy by這 ma這 okazji do wsp鏊nych spotka. W przeci鉚u ostatnich dwudziestu lat, jak oceniaj sami Chorwaci, niemal瞠 sta造m zjawiskiem kulturalnego i towarzyskiego 篡cia m這dych w tym kraju s kawiarnie czyli kafi熵. Wr璚z nie przystoi nie wypi chocia jednej kawy czy soku ze znajomymi w jednej z licznych kawiarenek. Dlatego m這dzie ma bardzo dobre warunki do zawierania znajomoci.

Weselne uroczystoci mog w swoim programie zawiera r騜ne elementy folkloru charakterystycznego dla danego miejsca. Wszystko zale篡 od organizator闚 i goci, ich ch璚i do zabawy, zami這wania do tradycji.

Jedn z takich starych gier jest tzw. Izva簜nje czyli wyprowadzanie (t逝maczenie moje- DM). Jest to lokalna nazwa typowo weselnej gry, kt鏎a znana jest w tradycjach folklorystycznych innych teren闚. Akcja rozgrywa si przed domem panny m這dej, kt鏎ej poszukuje dru瘺a, nazywaj鉍 j przy tym: 'tica koju su njegovi lovci ranili, chc鉍 j wykupi i zabra ze sob. Cytuje w闚czas tekst Izva簜nja, znany w tradycji ustnej, nagrany przez Vedran Milin-黷ri (Pir na otoku Murter) w 1981 podczas wesela w miejscowoci Jezera.

Tak zwane Lova鋘o drutvo (這wieckie towarzystwo), czyli dru瘺a z przyjaci馧mi, podchodz鉍 pod drzwi domu, przed kt鏎ymi zbieraj si te inni gocie, chc鉍y przys逝cha si 瘸rtobliwemu dialogowi, domaga si oddania mu ptaszyny. Brat lub kuzyn panny m這dej wyznaczaj za ni cen. Po zabawnym targowaniu si i ostatecznym ustaleniu wysokoci op豉ty, wypuszczane s r騜ne kobiety: stara, bardzo m這da, z miasta, w ci嘀y, m篹czyzna w sukni itp. Im wi瘯sza jest pomys這wo graczy, tym wi璚ej miechu i oklask闚 ze strony publicznoci, kt鏎a mo瞠 spontanicznie dorzuca swoje komentarze. Zabawa ko鎍zy si wypuszczeniem w豉ciwej dziewczyny z domu.

Dzisiaj rzadko si zdarza, aby kt鏎y z goci ubra tradycyjny weselny str鎩. Czasami starsze kobiety przychodz na uroczysto w takim ubraniu:

Da se ene sve na brzu ruku
U narodnu nonju se obuku.
Ko je bija tamo tanjeg struka
Brzo se je u nonju obuka...

Oto jak wygl鉅a dzisiaj wesele na wyspie Murter:

Rano, dru瘺y panny m這dej spotykaj si u niej w domu, aby jej pom鏂 w przygotowaniu si. Do pana m這dego r闚nie przychodz przyjaciele, aby razem i po dziewczyn, piewaj鉍 po drodze r騜ne pieni. Przed domem piewana jest nast瘼uj鉍a piosenka:

Dajte nae, ne pitamo vae,
Dajte nau ki熰nu divojku
to se naem obe潻la momku...

W tym momencie, je瞠li wczeniej si umawiano, mo瞠 nast雷i Izva簜nje. Odchodz鉍, m篹czyni piewaj:

Zbogom ostaj, divoja鋘a majko,
Odveli smo tvoje sunce arko,
Ostalo ti ludo i nejako,
Ti 熰 lako uzgojiti, majko...

Wszyscy razem odje盥瘸j udekorowanymi samochodami do Tisna, gdzie znajduje si Urz鉅 Stanu Cywilnego. Po zawarciu lubu w urz璠zie wszyscy ruszaj na uroczysto do kocio豉. Po lubnej mszy orszak (svadbena povorka) przechodzi ulicami miasta, ca造 czas piewaj鉍. Wygl鉅a to prawie tak samo jak przed wieloma laty. Uczestnicy pochodu cz瘰towani s po drodze. Pocz瘰tunek zale篡 od maj皻noci ludzi, kt鏎zy go przygotowali. Czasami jest to butelka domowego wina, czasami najdro窺ze zagraniczne trunki. Poch鏚 prowadzony jest przez najbli窺zego przyjaciela pana m這dego, kt鏎y niesie du蕨 chorwack flag. Na jego zako鎍zenie mo積a zata鎍zy tradycyjne Kolo, przy pieni:

Kolo, kolo, u kolo,
U kolu je neva,
Na njij b'jela koulja,
B'jelom svilom ivana
A crvenom vezana.
Ljubi, ljubi nevo
Koga tebi drago,
Samo nemoj onoga
Koga nema rado,
Ako nema nikoga,
ibaj vanka i kola.

M這da m篹atka mo瞠 zaprosi do rodka Kola m篹a lub inne osoby. Czas zabawy zale篡 od zaanga穎wania jej uczestnik闚. Potem gocie id na wsp鏊na kolacj, po章czon z ta鎍ami i piewem.

Wa積ym elementem folkloru w tradycji weselnej wyspy Murter jest piew i muzyka. Do ludowej muzyki konkretnego terenu zalicza si, wed逝g Jerka Bezicia, wszystkie muzyczne zjawiska, kt鏎e s 篡we lub jeszcze do niedawna by造 篡we w bezporednich i spontanicznych kontaktach, jakie mia造 miejsce w stosunkowo ma造ch grupach, mi璠zy artyst a s逝chaczami. Badaj鉍 konkretne obszary, badacz podkrela popularno swobodnego i spontanicznego muzykowania, a obok tego zjawisko swobodnego i spontanicznego odbioru muzycznych zjawisk. Wobec tego faktu autor twierdzi, 瞠 muzyczny folklor danego regionu nale篡 opisywa przez pryzmat sytuacji, kt鏎e r闚nie zachodz w spos鏏 swobodny i spontaniczny. Vedrana Milin-黷rin dokona豉 podzia逝 r騜nego typu takich sytuacji, wyr騜niaj鉍 dwie grupy spontanicznych sytuacji:

1. Spontaniczne sytuacje bez powodu:
W kawiarniach, karczmach, restauracjach
W domu
Na ulicy

2. Spontaniczne sytuacje z powodem:
Wesele
Uroczystoci kocielne i pa雟twowe wi皻a
Zabawy r騜nego rodzaju (urodziny, jubileusze itp.)
piewanie serenad

Jeli chodzi o drug grup, to wesele jest zdarzeniem, kt鏎e ukazuje najbogatsze mo磧iwoci muzyczne danej spo貫cznoci. Ten repertuar sk豉da si z wielu utwor闚, kt鏎e powsta造 specjalnie na t okazj (wczeniejsze przyk豉dy piosenek). Jeszcze do czas闚 II wojny wiatowej nie mo積a by這 wyobrazi sobie udanej weselnej zabawy bez poszczeg鏊nych pieni. Dzisiaj taki repertuar nie jest niezb璠ny, a kszta速uje si z regu造 ca趾iem spontanicznie. Dlatego tez wesele jest najlepsza okazj, daj鉍 mo磧iwo dobrego poznania muzycznych tradycji danego miejsca.

Wesele na Murterze to tak瞠 sposobno us造szenia tak 篡wych i cz瘰tych kiedy pieni epickich (pripovjedne pjesme). Dzisiaj ten gatunek jest niezmiernie rzadko wykonywany. Starsze pokolenie wspomina z t瘰knot dawne czasy wsp鏊nego piewu na ulicach, w domach, o bohaterach, walkach, nieszczliwej mi這ci. piewano o kr鏊ewiczu Marku, kr鏊u Vladimirze, wojewodzie Janku, o mi這ci Rosandy i Mladena. Niekt鏎e rodziny trzymaj jeszcze Pismaric czyli tomik pieni Andrija Ka鋱潻-Mioicia Razgovor ugodni naroda slavinskog, czy pisane r璚znie zeszyty ze starymi miejscowymi piosenkami.

Milin-黷rin, nagrywaj鉍 w latach 1975-1989 pieni piewane podczas murterskich wesel, zanotowa豉 przynajmniej po jednym przyk豉dzie takiej pieni. Nie zosta造 one ca趾owicie zapomniane z kilku powod闚. Ich teksty s wci嘀 aktualne, przynajmniej te m闚i鉍e o pi瘯nie nadmorskiego 篡cia, o aktualnych problemach lokalnych, czy o wydarzeniach z historii Murtera. Solowe wykonanie tego rodzaju utworu daje szans piewakowi wykazania si talentem wokalnym. Pod koniec weselnej zabawy, kiedy wszyscy s ju zm璚zenie i spragnieni ma貫go odpoczynku, pojawia si okazja dla solisty, przewa積ie starszego wiekiem. Wszyscy s逝chaj go z uwag, by pniej nagrodzi siarczystymi oklaskami.

piewane s r闚nie pieni o erotycznej tematyce (lascivne pjesme). Wykonuj je zazwyczaj m篹czyni solo, w podobny spos鏏 jak pieni epickie. Czasem przy章czaj si kobiety, piewaj鉍 w grupie tradycyjnym, murterskim dwug這sem. Trzeba tez wspomnie, 瞠 przy tych wszystkich tradycyjnych piewach, wykonywane s r闚nie r騜norodne utwory z repertuaru starszej i najnowszej muzyki rozrywkowej, dalmaty雟kie klapy (wokalne grupy, kt鏎e piel璕nuj tradycje ludowych dalmaty雟kich pieni), czy pieni z innych region闚.

Na pocz靖ku XXI wieku nie豉two jest na co dzie kultywowa tradycje przodk闚, nawet, jeli jestemy wiadomi kulturowego bogactwa folkloru. Murterini mog si poszczyci bogat tradycj, nie tylko zwi頊ana z obrz鉅kiem weselnym. I chocia dzisiaj wydarzenie to organizowane jest na nieco inny spos鏏, zawsze znajd si jednostki, kt鏎e innym wsp馧mieszka鎍om chc przypomnie r騜ne elementy tradycji. Tradycyjne ubranie, zabawy, gry, piosenki, pieni epickie, erotyczne, spos鏏 piewania itp., s zjawiskami, dzi瘯i kt鏎ym wesele po czci mo瞠 przypomina wesela z przesz這ci wyspy Murter.


BIBLIOGRAFIA
1. Vedrana Milin-黷rin, Pripovjedna pjesma na otoku Murter w: Ba熵nski glasi nr.2, Omi, 1993
2. Vedrana Milin-黷rin, Pir na otoku Murter w: Ba熵nski glasi nr.4, Omi, 1995
3. Vedrana Milin-黷rin, Spontanost- bitno obiljeje folklornosti w: Ba熵nski glasi nr.3, Omi, 1994
4. Ivo Fur鋱, Narodno Stvaralatvo ibenskog podru鋟a, ibenik, 1980
5. Dinko kevin, Betinski adeti i drugo, ibenik, 1999
6. Stanko Feri, Murterski oto鋝i brevijar, Murter, 1999
7. Vlaho Buri, Handbook for foreigners in Croatia, Zagreb, 1997
8. A. Kopali雟ki, S這wnik mit闚 i kultury, Pa雟twowy Instytut Wydawniczy 1991