Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Rola w. Hieronima w kulturze i sztuce chrzecija雟kiej

dodany: 04.01.2003 | autor: Dominika Malczewska


Kultura i sztuka chrzecija雟ka to bogactwo wielu wiek闚, kt鏎e nieprzerwanie wzrasta do dnia dzisiejszego. To bogactwo treci kulturowych nie istnia這by, gdyby nie wybitne jednostki w przesz這ci, kt鏎e swym 篡ciem, post瘼owaniem i czynami, chcia造 budowa 闚czesny kanon wartoci dla lepszego jutra. Wr鏚 tych ludzi mo瞠my natkn寞 si na postaci szczeg鏊nie wyposa穎ne przez natur w r騜norodne zdolnoci. Do takich wybitnych jednostek, z ca章 pewnoci nale篡 w. Hieronim. Posta niezwykle zdolna i wszechstronna. Mo積a by si pokusi o stwierdzenie, 瞠 to renesansowy umys w redniowiecznych czasach. wiat sta dla tej przedsi瑿iorczej jednostki otworem, otwieraj鉍 przed ni coraz to nowe tajemnice. I nie tylko jego kraj ojczysty mo瞠 by dzisiaj z niego dumny, ale tez i inne kraje, gdy pi皻no jego tw鏎czej pracy odcisn窸o si na ca造m chrzecija雟kim wiecie.

Urodzony w Strydonie, w Dalmacji w 347 roku, wczenie opuci rodzinne strony. Jako m這dy ch這pak zosta wys豉ny przez swoich bogatych rodzic闚 na nauk do Rzymu. W m這dzie鎍zym wieku nie uosabia raczej cn鏒 wi皻oci. Prowadzi do hulaszczy i rozwi頊造 tryb 篡cia. Po uko鎍zeniu szko造 wybra si ze swoim przyjacielem w podr騜 na ziemi dzisiejszej Francji. Wr鏂iwszy stamt鉅, odwiedzi strony ojczyste i Rzym, po czym postanowi ca趾owicie odda si Bogu. I z tego w豉nie powodu wybra si w podr騜 do Ziemi wi皻ej. Tam, w Jerozolimie, zaj像 si dalszymi studiami i praktykami ascetycznymi, ucz鉍 si jednoczenie j瞛yka hebrajskiego. wiecenia kap豉雟kie przyj像 w Antiohii w 378 roku z r隕 biskupa Paulina. Przebywa tak瞠 w Konstantynopolu, po czym powr鏂i raz jeszcze do Rzymu, gdzie awansowa w kocielnej hierarchii, zostaj鉍 osobistym sekretarzem papie瘸 Damazego. Sprawuj鉍 t zaszczytn funkcj, pracowa jednoczenie nad t逝maczeniem tekst闚 Pisma wi皻ego, organizowa wyk豉dy dla rzymskich patrycjuszy, staj鉍 si ich ojcem duchowym. Po mierci papie瘸 Damazego 384 roku, uda si do Palestyny, odwiedzaj鉍 po drodze wiele wi皻ych miejsc. Ostatecznie zamieszka w Betlejem, gdzie zako鎍zy sw鎩 篡wot w 420 roku.

w. Hieronim interesuje dzisiejszego cz這wieka z racji wszechstronnej aktywnoci duszpasterskiej i kulturowej. Jego mier nie oznacza豉 ko鎍a pami璚i wiata chrzecija雟kiego o nim. Wprost przeciwnie. Jego osoba obros豉 w liczne legendy literackie i ludowe. To jemu wielu wybitnych artyst闚 europejskich powi璚a這 swoje dzie豉, a nar鏚 chorwacki odda mu cze w trwaj鉍ym do dzi kulcie.Wracaj鉍 jednak do biografii wi皻ego, chcia豉m nakreli r騜ne jego funkcje, kt鏎e realizowa na r騜nych etapach swojej drogi, wywieraj鉍 du篡 wp造w na jemu wsp馧czesnych i na pniejszy wiat wiary Chrystusowej.

Hieronim-podr騜nik pozna wielu wybitnych ludzi w r騜nych zak靖kach wiata. Ich charyzma i wiedza kszta速owa造 jego pogl鉅y i wybory 篡ciowe. Studia w Rzymie odby pod kierunkiem Donata Eliusza, w闚czas s豉wnego mistrza. Chrzest przyj像 w 366 roku z r隕 papie瘸 Liberiusza. Podczas pobytu na dworze cesarskim w Trewirze zapozna si z dzie豉mi Hilarego z Poitiers. Podczas podr騜y do Antiochii s逝cha wyk豉d闚 Apolinarego z Laodycei. W Konstantynopolu pozna Grzegorza z Nazjansu, Grzegorza z Nysy i Amfilocha z Ikonium . W Aleksandrii s逝cha wyk豉d闚 Dydyma leoego. W Betlejem w prowadzeniu klasztoru pomaga豉 mu w. Paola. Jego dzia豉lnoci interesowa si m這dy jeszcze, lecz ju znany w Afryce w. Augustyn. Obaj pniejsi wi璚i zaprzyjanili si droga listow, wymieniaj鉍 si w korespondencji swoimi mylami, mi璠zy innymi dotycz鉍ymi spornych kwestii Pisma wi皻ego. Wspomina o tej znajomoci piotr Skarga pisz鉍: Pisali do siebie cz瘰to oko這 tego i zanios這 si by這 na swary i niezgod; bo widz鉍 stary Hieronim, jako mu on m這dy, dopiero nastaj鉍y, nieco przygania (...), potem Augustyn tak wiele przypisywa w. Hieronimowi i tak wiele o jego bieg這ci i nauce trzyma, i ksi璕i swoje na sw鎩 rozsadek dawa i jemu je przypisywa.

Hieronim-t逝macz m鏬 si pochwali d逝ga liczb t逝maczonych dzie. Prace swoj zacz像 od korekty pierwotnych 豉ci雟kich t逝macze czterech Ewangelii. Poprawiony przez niego Psa速erz przyj像 si w karoli雟kiej w闚czas Galii, a stamt鉅 rozpowszechni na ca造 Koci馧 ζci雟ki. Poprawia te niekt鏎e t逝maczenia ksi鉚 Starego Testamentu, kierowa si przede wszystkim zasada zrozumienia tekstu, dbaj鉍 jednoczenie o pi瘯na 豉cin. Zwa瘸 te na to, aby sens g鏎owa nad s這wami. Jego przek豉dy, poza Psa速erzem wesz造 w sk豉d Wulgaty, kt鏎a zosta豉 uznana specjalnym dekretem Soboru Trydenckiego 1546 roku za oficjalny tekst Pisma wi皻ego. Hieronim t逝maczy te dzie豉 historyczne i filologiczne, przewa積ie na zam闚ienie swoich przyjaci馧.

Spod pi鏎a Hieronima-pisarza wysz造 liczne dzie豉 egzegetyczne, komentuj鉍e i objaniaj鉍e Bibli. By造 to liczne komentarze, homilie oraz listy o podobnej tematyce. Do jego dzie historycznych nale蕨 ksi璕i zawieraj鉍e 篡ciorysy Paw豉 Aposto豉, Hilarego, Malchusa oraz katalog dzie pisarzy patrystycznych do 343 roku. 154 listy stanowi liczn spucizn literack Hieronima. Odzwierciedlaj one jego osobowo i erudycj biblijn, przez co mo瞠my bardziej pozna natur i pogl鉅y autora. Odnajdujemy w nich r闚nie informacje o bogactwie form duchowoci 闚czesnego Wschodu chrzecija雟kiego.

Hieronim-teolog du穎 rozmyla o r騜nych spornych problemach wiary. W kwestiach dyskusyjnych wyra瘸 otwarcie swoje opinie. Na przyk豉d broni chrztu udzielanego przez heretyk闚, dziewictwa matki Bo瞠j, wa積oci post闚 i dobrych uczynk闚, opowiada si tez za wy窺zoci dziewictwa nad ma鹵e雟twem. wi皻y Hieronim sformu這wa swoje zastrze瞠nie co do ostatecznego ustalenia kszta速u kanonu, czyli katalogu ksi鉚 wi皻ych, kt鏎e mog造 by odczytywane w czasie nabo瞠雟tw i, jako natchnione, stanowi造 norm wiary i pobo積oci. W przedmowie do Ksi鉚 Samuela, uznaj鉍 kanoniczny charakter tekst闚 deuterokanonicznych, nazwa je apokryficznymi, a za nim uczynili tak i inni. Tak瞠 M.. Luter, rozpoczynaj鉍 wielki ruch reformacji w 這nie Kocio豉 rzymskokatolickiego w XVI wieku, przedstawia wartoci 篡cia zakonnego i ascetycznego. W pewnym czasie sam zdecydowa si na taki 篡wot.

Hieronim-eremita szuka Boga w 篡ciu pustelniczym, w odosobnieniu, do d逝go przebywaj鉍 na Pustyni Chalcydyckiej ko這 Antiochii. Umartwia si postami, cierpia na liczne choroby: na dzikiej puszczy, kt鏎a s這鎍em spalona, samym mnichom przykre mieszkanie daje, mniema貫m abych na rzymskie ta鎍e patrzy. Samem siedzia gorzkoci pe軟y, cz這nki worem oszpecone by造 i sk鏎a jak u Murzyna szczernia豉; co dzie p豉cz, co dzie wzdychanie...

Hieronim-Ojciec Kocio豉 walczy o sprawy ziemskiej instytucji religijnej. Prowadzi ostr i skuteczn polemik z heretykami takimi jak Rauinus, Jowinian, Wigilncjusz. Dla swoich ascetycznych idea堯w, dla wiary Kocio豉 zdoby szereg zamo積ych pa takich jak Paula, Melania, Blesyla: Niema這 dusz Panu Bogu do pokuty pozyska i wiele zacnych bia這g堯w do wi皻ego i doskona貫go 篡cia pobudzi. W Betlejem wybudowa klasztor, organizuj鉍 w nim 篡cie zakonne, wyg豉szaj鉍 homilie i wyk豉dy.

wi皻y Hieronim pochodzi z ziem chorwackich. Chorwaci dumni z jego pochodzenia, chc鉍 jeszcze bardziej to podkreli, obdarzyli go przydomkiem Hrvat (Chorwat) lub Dalmatin (Dalmaty鎍zyk). Jako, 瞠 ju od XIII wieku przypisywano mu autorstwo pisma g豉golickiego, zapocz靖kowanie pimiennictwa chorwackiego i przet逝maczenie Biblii na j瞛yk chorwacki, okrelano go cz瘰to: Dika i potenje, slava, svitlost i kuna hrvatskog jezika (chwa豉 i chluba, s豉wa, wiat這 i korona j瞛yka chorwackiego). Przekaz o Hieronimie jako o ojcu g豉golicy, powsta w wyniku zaistnia貫j sytuacji spo貫czno-religijnej na ziemiach s這wia雟kich. Szukano drogi wzmocnienia pozycji alfabetu, kt鏎ym pos逝giwa si nowopowsta造, pierwszy j瞛yk literacki wielu grup s這wia雟kich, a mianowicie j瞛yk staro-cerkiewno-s這wia雟ki. Stworzy on bowiem jako fakt kulturalno-polityczny zagro瞠nie dla liturgii 豉ci雟kiej na obszarze S這wia雟zczyzny.

W literaturze chorwackiej wiek闚 rednich odnajdujemy owoc kultu Sv Jeronima w postaci legend o jego 篡ciu przet逝maczonych z j瞛yka 豉ci雟kiego, a znajduj鉍ych si we wszystkich g豉golickich brewiarzach. Postaci tej by powi璚one liczne redniowieczne teksty hagiograficzne. W Senju w 1508 roku prze這穎no i wydano zbi鏎 w這skich tekst闚 hagiograficzni-legendarnych i pseudoepistolarnych powi璚onych w. Hieronimowi, a wydanych pod tytu貫m: Tranzit svetoga Erolima. Najbardziej charakterystyczna jest legenda O wi皻ym i lwie. Zwierze, kt鏎e mia這 w niej by oswojone przez bohatera podania, staje si jednym z jego charakterystycznych atrybut闚 w ikonografii pniejszej sztuki: Koga lava vidivi, vsi fratri pobigoe, a sveti Jerolim izlite peotiv njemu jednomu gostu; tako da mu lav ukaza pranoht noni ki bie naboden zapovida njim da bi otvorili onu ranu i iskali ljubveno bol njega. Znana jest r闚nie legenda Cudo sv. Jeronima sa Silvanom, w kt鏎ej wi皻y wyp璠za diab豉 z kobiety, odkrywszy przy tym podst瘼no biskupa Silvana. Tekst przet逝maczony zosta z w這skiego na g豉golic w redakcji chorwackiej. Znajdujemy w nim wiele archaizm闚. Ksi嘀k Tranzit svetoga Erolima zamyka oryginalna chorwacka legenda wierszowana, kt鏎ej autorstwo przypisuje si Marko Maruliciowi. Nie przez przypadek dzie這 to zosta這 wydane w豉nie w Senju. Dzi瘯i legendzie Hieronimskiej ca貫 biskupstwo senjskie otrzyma這 przywilej u篡wania liturgii s這wia雟kiej.

Miejsce wi皻ego Hieronima w 闚czesnej tradycji chorwackiej wiernie wyrazi szesnastowieczny poeta z Zadaru Petar Zorani: Naega jezika po鋀li karstjanske vire stanovito klonda (podstawa i opoka naszego j瞛yka i wiary chrzecija雟kiej) . Z jednym z najstarszych zabytk闚 g豉golickich, znanym jako Glagolita Closianus z XI wieku, a b璠鉍ym domow relikwi wielkiego chorwackiego rodu Frankopan闚, zwi頊ana jest legenda, kt鏎a g這si, 瞠 tekst zosta napisany r瘯 w. Hieronima.

Bardzo du蕨 wag do pochodzenia wi皻ego przywi頊ywali chorwaccy humanici tacy jak J. igorovi, V. Pribojevi, M. Maruli. Dlatego tez posta wi皻ego sta豉 si wa積ym elementem renesansowej, a pniej barokowej mitologii s這wia雟kiej, kt鏎 tworzyli M. Orbini, J. T. Mrnavi, J. Bedelkovi. Kult tej postaci w literaturze mia charakter ponad regionalny. Poeci innych czci Chorwacji r闚nie zwracali na niego uwag w swoich dzie豉ch. P馧nocnochorwackimi poetami nawi頊uj鉍ymi do Hieronima Dalmatina byli mi璠zy innymi Pavao Ritter Vitezovi, Antun Vramec. Jeszcze w XVIII wieku tradycja ta by豉 kontynuowana w r騜nych regionach. Mi璠zy innymi przez Ignjata Urdevicia, J. Krmpoticia, Andrije Ka鋱cia Mioicia. Niekt鏎zy ten w靖ek rozwin瘭i, przypisuj鉍 Hieronimowi autorstwo przek豉du Biblii na j瞛yk chorwacki, a A. Reljkovi przypisa mu nawet autorstwo cyrylicy. Jeszcze na pocz靖ku XIX wieku jedno pytanie egzaminacyjne na Akademi Kr鏊ewsk w Zagrzebiu dotyczy這 wi皻ego Hieronima jako autora g豉golicy. Co prawda pniejsza dok豉dna wiedza historyczna pozwoli豉 zdementowa te zafa連zowane pogl鉅y. Jednak瞠 umniejsza這 to popularnoci redniowiecznego uczonego, kt鏎a sta豉 si charakterystyczn cech chorwackiego katolicyzmu. Co prawda r鏚豉 faktu tego nie podaj, ale warto wspomnie 瞠, wiele rzymskokatolickich kocio堯w na terenie Istrii posiada liczne cienne malowid豉 ze s造nnym motywem ta鎍a mierci. Jedna z ich centralnych postaci jest w豉nie wi皻y Hieronim, stoj鉍y na czele pochodu, wyprowadzaj鉍y z ziemskiego pado逝 ludzi wszystkich stan闚. Cz tych malowide jest odnowiona, inne niestety jeszcze nie doczeka造 si renowacji. R騜ne dziedziny sztuki chrzecija雟kiej d逝go po mierci w. Hieronima szuka造 w jego osobie inspiracji. W ikonografii do XII wieku, popularny by wizerunek wi皻ego jako m篹czyzny w rednim wieku, przewa積ie z ksi璕a w d這ni, atrybutem jego wiedzy i oczytania. W豉nie takim przedstawia go najstarszy zabytek w miniaturze z po這wy VII wieku Dyptyk Boecjusza. W pniejszych wiekach wizerunek ten uleg pewnym zmianom. W oczach artyst闚 Hieronim jakby si zestarza. Malarze widzieli go jako siwiej鉍ego i 造siej鉍ego staruszka z d逝g brod, jak na przyk豉d na fresku w jednej z kaplic florenckich. Innym jego atrybutem by, zwi頊any ze redniowieczn legend, lew. Zwierze to zazwyczaj towarzyszy這 mu le蕨c u jego st鏕, jak na malowidle w kociele M. Pachazo w Monachium. O oswojonym zwierz璚iu nie zapomnieli malarze, widz鉍 w wi皻ym pokutuj鉍ego eremit, obna穎nego do po這wy, w przepasce na biodrach lub w pokutnej sukni. Ten wizerunek lubiany by przez pi皻nastowiecznych w這skich malarzy, mi璠zy innymi przez Antonella z Mesyny, M. Basaitiego, V. Carpaccia. Rzadki by natomiast wizerunek Hieronima pokutnika na pustyni w stroju kardynalskim, wykorzystany w malowidle B. Montagna.

W sztuce niemieckiej i niderlandzkiej cz瘰tym t貫m by krajobraz leny, kt鏎y mia symbolizowa religijn pasj ascety. Ten temat dwukrotnie podejmowa Albrecht Drer. Natomiast Hieronim Dosch umieci lez鉍ego na ziemi p馧nagiego i wyniszczonego wi皻ego na tle nierealnej, obumieraj鉍ej rolinnoci. Skupiono si r闚nie na atrybutach w umartwianiu si. wi皻y uderza si kamieniem w pier na jednym z obraz闚 Leonarda da Vinci, a biczuje na dw鏂h obrazach de la Toura. Podobn tematyk podejmuje te P. Torrigiano, F. Salziollo. W kocio豉ch Moguncji czy Wenecji spotykamy si ze wi皻ym w roli doktora i obro鎍y kocio豉. W ramach takiego uj璚ia cennym zabytkiem jest barokowa statua J. Dietricha z 1738 roku w kociele w Dissen. Malarstwo ksi嘀kowe epoki karoli雟kiej i otto雟kiej przewa積ie przedstawia Hieronima jako teologa i t逝macza, siedz鉍ego przy pulpicie i przepisuj鉍ego swoje dzie豉. Taka miniatura znajduje si mi璠zy innymi w Psa速erzu Karola ㄊsego z po這wy X wieku. Natomiast ulubionym motywem nowo篡tnej sztuki w這skiej, niemieckiej i niderlanckiej, do kt鏎ej mo瞠my zaliczy takie nazwiska jak J. van Eyck, Antonello z Mesyny, jest posta wi皻ego poch這ni皻a studiowaniem ksi鉚 w ponurej i mrocznej atmosferze celi. Do arcydzie grafiki tego tematu nale篡 miedzioryt Drera z 1541 roku, o treci alegorycznej. Pochylony nad pulpitem, zag喚biony w pracy tw鏎czej, ten wi皻y jest uosobieniem wiata medytacji i teologii. Inn grup przedstawie stanowi wielofigurowe kompozycje, gdzie Hieronim wyst瘼uje w towarzystwie innych postaci. Obok Chrystusa w Ukrzy穎waniu Zanina di Pietro, z Najwi皻sz Mari Pann w O速arzu Zwiastowania Giovanniego del Biondo, ze wi皻ym Sebastianem i Matk Bo蕨 z Dzieci靖kiem przy o速arzu C. Crivellego z XV wieku, czy ze wi皻ym Augustynem na obrazie Perugiana z 1500 roku. Jeszcze inn form tych manifestacji w sztuce sakralnej s sceny z 篡cia wi皻ego Hieronima. Najwi瘯sz popularno zyska豉 sobie legendarna scena ukazuj鉍a Hieronima opatruj鉍ego rannego lwa, przedstawiona na przyk豉d w pi皻nastowiecznym obrazie Giovanniego Belliniego, czy w witra簑 katedry w Ulm. W sztuce w這skiej i hiszpa雟kiej XVII wieki cz瘰to pojawia si motyw kuszenia Hieronima na pustyni czy ostatniej komunii.

W Polsce dzia豉lno wi皻ego z teren闚 dzisiejszej Chorwacji tak瞠 zosta豉 odnotowana. Wybitny kaznodzieja i polemista katolicki, dzia豉cz kontrreformacyjny i hagiograf prze這mu XVI i XVII wieku, Piotr Skarga, w swoim znanym dziele 砰woty wi皻ych osobny rozdzia powi璚i opisaniu 篡cia wi皻ego Hieronima, obok innych postaci kanonizowanych przez Koci馧 katolicki. Wielu znanych artyst闚 znalaz這 w tej postaci natchnienie tw鏎cze. Tutaj wi皻ego pokazywano przede wszystkim wed逝g schemat闚 ikonograficznych stosowanych w sztuce zachodnioeuropejskiej. W Ewangeliarzu Kruszwickim z XII wieki przedstawiony jest jako uczony i t逝macz Pisma wi皻ego, wr璚zaj鉍y Wulgat papie穎wi Damazemu. W redniowiecznych malowid豉ch o速arzowych prezentowany by zwykle w stroju kardyna豉, z ksi璕a w d這ni i lwem u st鏕, obok innych wi皻ych, na przyk豉d wi皻ego Franciszka, Jana Chrzciciela oraz w grupie innych Ojc闚 Kocio豉. Hieronima studiuj鉍ego w celi przedstawia miniatura w Modlitewniku Zygmunta Starego, a Hieronima kl璚z鉍ego z czaszk d d這ni przed krucyfiksem, wr鏚 bujnej rolinnoci pokazuje iluminacja Modlitewnika Gasztolda z XVI wieku. W XVII stuleciu posta wi皻ego wyst瘼owa豉 cz瘰to w dekoracji barkowych o速arzy. Przyk豉dem jest rzeba A. Fr鉍zkiewicza, znajduj鉍a si w o速arzu g堯wnym w kociele w. Piotra i Paw豉 w Krakowie oraz obraz D. F. Estreichera, zdobi鉍y o速arz w po逝dniowej nawie Kocio豉 Mariackiego.

Warto tez wspomnie o rozwoju tradycji samego 篡cia chrzecija雟kiego, a dok豉dniej rzymskokatolickiego, kt鏎e rozwija這 si pod wp造wem pami璚i o wi皻ym. Pod jego wezwaniem stworzono pod koniec XV wieku bractwo charytatywne, zbli穎ne do redniowiecznych bractw Bo瞠j Mi這ci, zak豉danych mi璠zy innymi przez Bernardyna z Feltre. Celem bractwa za這穎nego w Rzymie by豉 opieka nad ubogimi mieszka鎍ami miasta. W tym celu z w豉snych funduszy zak豉dano szpitale i zakonne schroniska dla dzieci, wd闚 i nawr鏂onych prostytutek, urz鉅zano pogrzeby n璠zarzom, wizytowano s鉅y i wi瞛ienia dla ubogich, a w niedziele i patronalne wi皻o Hieronima rozdawano im 篡wno i odzie. Pierwotna siedziba pniejszego arcybractwa przy kociele w. Andrzeja zosta豉 przeniesiona do kocio豉 San Girolamo, kt鏎y wed逝g tradycji zbudowany by na fundamentach domu Pauli, cz瘰to odwiedzanej przez Hieronima, kiedy ten mieszka w Rzymie. Pod tym samym wezwaniem powsta這 te w wi皻ym Miecie w 1441 roku bractwo dla S這we鎍闚 pielgrzymuj鉍ych do w這skiej stolicy. Mieci這 si przy kociele w. Marii. W XVI wieku utworzony tam zosta orodek duszpasterski dla uchodc闚 z Chorwacji po najazdach tureckich. W XX wieku koci馧 ozdobiono freskami chorwackiego artysty Ivana Metrovicia, kt鏎e przedstawiaj posta wi皻ego Hieronima oraz herby prowincji chorwackich.

W 砰wotach wi皻ych Pa雟kich autora Ojca Hugo Hoevera, opr鏂z kr鏒kiego 篡ciorysu Hieronima, przytoczona jest skierowana do niego modlitwa: Bo瞠, kt鏎y obdarzy貫 w. Hieronima mi這ci i znajomoci Pisma wi皻ego, pozw鏊, aby tw鎩 lud obficie 篡wi si Twoim s這wem i znajdowa w nim r鏚這 篡cia.

Patronalne wi皻o Hieronima obchodzone jest w tradycji Kocio豉 30 wrzenia. Posta wi皻ego prezentuje si zaiste na wz鏎 cz這wieka Renesansu, kt鏎y skupia si nie tylko na Bogu i na 篡ciu duchowym, ale r闚nie na cz這wieku i jego ci篹kim, codziennym 篡ciu. Jego aura odbi豉 si mocno nie tylko na kulturze chorwackiej, czy og鏊niej, s這wia雟kiej, lecz tak瞠 na kulturze ca貫go wiata chrzecija雟kego.