Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Wizja wiata s這wia雟kiego ch這pa - ludowa czy poga雟ka?

dodany: 24.10.2002 | autor: Filip Kuklewski | wi璚ej na stronie autora: http://acn.waw.pl/qkiel76


Ju na wst瘼ie pisz: nie odpowiem jednoznacznie na to pytanie. Przedstawi jak to wygl鉅a w kulturze ludowej... a Czytelnik niech sobie sam odpowie. Obraz jaki tu za chwil przedstawi jest troch syntetyczny. Om闚i貫m model, bez wdawanie si w szczeg馧y, wyj靖ki etc. Wymaga bowiem tego szczup這 niniejszej pracy. Jej za這瞠niem jest tylko zarysowanie og鏊nego schematu, zasygnalizowanie pewnych zbie積oci.

Przeci皻ny ch這p polski jeszcze na pocz靖ku XX wieku wyobra瘸 sobie wiat jako ca這 z這穎n z trzech czci. wiata g鏎nego boskiego, wiata rodkowego ludzkiego i wreszcie wiata dolnego - piek豉. Osi, wok馧 kt鏎ej ca造 ten system by zbudowany by這 stoj鉍e w centrum wiata na g鏎ze wysokie drzewo kosmiczne zwane te drzewem 篡cia. Jego czubek podtrzymywa sklepienie niebieskie, w konarach 篡 Jahwe i anio這wie natomiast korzeniami si璕a這 wiata podziemnego. W tych korzeniach siedzia diabe, w嘀 lub Czarownik. Samo drzewo to najczciej jesion, d鉉, kasztanowiec, jawor. Co ciekawe na szczycie tego drzewa 篡j dwa ptaki, najczciej koguty, doskonale to wida na wycinankach kurpiowskich - lelujach. W jednym tekcie ruskim owe ptaki rozmawiaj jak stworzy ziemi...

Ziemia by豉 wyobra瘸na jako okr鉚造, wielki placek p造waj鉍y po wodach oceanu. Charakterystyczne by這 te przekonanie, 瞠 ocean ten nie jest niesko鎍zony, 瞠 ma sw鎩 kraniec. W najbardziej archaicznych przekazach ziemia jest podtrzymywana na grzbiecie ogromnej ryby...

Kraina g鏎na niebia雟ka.

Nale瘸豉 do dziedziny Jahwe. 砰 on w ga喚ziach drzewa. Cz瘰to spacerowa po niebosk這nie, przeganiaj鉍 piorunami smoki, zmory, po逝dnice. W tym zadaniu by cz瘰to zast瘼owany przez proroka Eliasza, kt鏎y jedzi w ognistym wozie. Pierwszym grzmotem na wiosn Jahwe nie tylko zap豉dnia Ziemi, ale i skuwa 豉鎍uch, kt鏎ym diabe by przykuty do podziemi, i kt鏎y mocno nadwyr篹y podczas nale蕨cej do niego zimy. Po niebie na koniach jedzili S這鎍e i Ksi篹yc. Obydwaj byli bra熤i. Na kra鎍ach nieba posiadali w豉sne mieszkania gospodarstwa. Podczas ich nieobecnoci prowadzi豉 je ich matka - staruszka. Z racji codziennego obiegu Ziemi byli uznawani za wszechwiedz鉍ych, no, mo瞠 lepszym okreleniem b璠zie: dobrze poinformowanych, bo by造 sprawy, kt鏎ych mimo wszystko nie znali. W podaniach ludowych bohater poszukaj鉍y czego lub kogo wypytuje najpierw S這鎍e, kt鏎e odsy豉 go do swego brata Ksi篹yca.

Jahwe podlegali p豉netnicy, kt鏎ych zadaniem by豉 obs逝ga burzy, jak gromadzenie chmur, gradobicia itp. Wa積 ich funkcj by這 te przymuszanie do tej pracy smok闚 pokonanych przez Gromow豉dc. Nota bene t璚za by豉 r闚nie uznawana za smoka, kt鏎y chce wypi ca這 wody wszechwiata.

Kraina rodka ziemska.

Ulokowana miedzy niebem a ziemi by豉 cz瘰to aren zmaga pomi璠zy Jahwe a diab貫m lub Czarnoksi篹nikiem. Zamieszkiwana by豉 przez ludzi i ca豉 czered mitycznych stwor闚, takich jak brzeginie, dziwo穎ny, domowiki, upiory etc. Dodatkowo zwierz皻a posiada造 niezwyk貫 cechy, jak ludzk mow, magiczne zdolnoci (przemienianie si w ludzi lub inne zwierz皻a), albo spe軟ia造 pewne, mitologicznie uzasadnione funkcje. Dodatkowo cz這wiek by otoczony upersonifikowanymi drzewami, ska豉mi, ziemi, kt鏎a czuje, m闚i i myli, wreszcie duchami opieku鎍zymi pewnych miejsc: jak g鏎y, mokrad豉, 章ki itp.

Kraina podziemna pomiertna.

W korzeniach drzewa 篡cia mia siedzie na z這tym tronie Czarnoksi篹nik. Mia on 30 c鏎ek mog鉍ych zamienia si w ptaki. W kilku bajkach najwa積iejsza z nich nosi imi Welena. Cz瘰to zamiast Czarnoksi篹nika w tym miejscu wyst瘼uje Kr鏊 痂ij, smok lub diabe. Z tego te miejsca bi這 r鏚這 tajemniczej, podziemnej rzeki zapomnienia; zabyt reki. Po jej przebyciu dusza zapomina豉 po 30 dniach o swoim przesz造m, ziemskim 篡ciu. Generalnie podziemna kraina nie r騜ni豉 si od wiat ziemskiego. G堯wne r騜nice polega造 na: obfitoci wyst瘼uj鉍ej tam wody, gdy jeziora, rzeki, morza i mia造 z ni bezporednie po章czenie. Inn charakterystyczn cech podziemi by這 wyst瘼owanie tam w nadmiarze z這ta, kt鏎ym Czarownik (Kr鏊 痂ij) hojnie wynagradza tych, kt鏎zy wykonali jakie niebezpieczne zadanie dla niego, pomogli mu w niebezpiecze雟twie albo dobrze go potraktowali na ziemi. Trzecia r騜nica to wyst瘼owanie dusz ludzkich i innych stworze (po逝dnice, smoki, krani皻a) i zwierz靖 (jaszczurki, w篹e, 瘸by, ptaki) o cechach chtonicznych. Wejcie do owej krainy znajduje si w jaskiniach, rzekach, jeziorach, studniach, a tak瞠 pod ka盥ym drzewkiem bzu.

Takie wyobra瞠nie wiata istnia這 do lat 50-tych XX wieku. Dopiero przeobra瞠nia spo貫czno-gospodarcze, wi瘯szy dost瘼 do informacji z zewn靖rz, a tak瞠 nasilona propaganda kocielna zmieni豉 ten obraz w spos鏏 radykalny. Obecnie tylko wyj靖kowo mo積a spotka ludzi, dla kt鏎ych opisany wiat by豚y znajomy, a ju na pewno nie spotkamy takich, dla kt鏎ych by豚y prawdziwy.