Powr鏒 do

-> strona g堯wna

W璕ierska polityka narodowociowa przed wybuchem powstania 1848 roku

dodany: 02.10.2002 | autor: Kamila Ragan, Maria Rozworska


Problem narodowociowy na W璕rzech pojawia si w drugiej po這wie XVIII wieku wraz z powstaniem nowoczesnej wiadomoci narodowej lud闚 niemadziarskich. Dzieje si to w okresie kryzysu feudalizmu, kt鏎y z kolei spowodowa roz豉m wewn靖rz warstwy rz鉅z鉍ej (szlachty) i wy這nienie si dwu g堯wnych grup: konserwatywnej, arystokratycznej (wiernej Habsburgom i monarchii) oraz redniej i drobnej szlachty (post瘼owej, zmierzaj鉍ej do przeprowadzenia zmian spo貫czno-gospodarczych, ale w ramach jej w豉snych interes闚). Przeciwnikami tej ostatniej byli konserwatyci, wspieraj鉍y dw鏎 oraz ruchy narodowoci niemadziarskich (zagra瘸j鉍e jednoci pa雟twa), a narz璠ziem walki z nimi (w tym drugim wypadku) nacjonalizm i madziaryzacja.

Argumentem wysuwanym przez W璕r闚 by fakt, 瞠 pa雟two zosta這 utworzone przez lud Madziar闚 (tradycja historyczna) oraz ich si豉 gospodarcza, rozw鎩 kulturalny i poziom autonomii (w豉sny sejm krajowy, samorz鉅 komitacki), kt鏎e zapewnia造 warunki do realizacji plan闚 madziaryzacyjnych. Zachowanie szlachty wynika這 z jej kompleksu ma貫j liczebnoci (mniejszo szlachty w spo貫cze雟twie oraz ludnoci madziarskiej w pa雟twie [ta ostatnia stanowi豉 w 1848 r. tylko 1/3 mieszka鎍闚 Korony w. Stefana]). Strach przed utrat madziarskiego charakteru pa雟twa i rozpadem historycznej Korony w. Stefana przyczyni造 si wiec do powstania okrelonej ideologii XIX-wiecznych libera堯w w璕ierskich. R闚nie spo貫czna struktura pa雟twa wp造wa豉 na s豉bo klasy rz鉅z鉍ej. Podobnie niekorzystnym czynnikiem (sprzyjaj鉍ym tendencjom odrodkowym nie-Madziar闚 ) by podzia administracyjny (rozdzia ksi瘰twa siedmiogrodzkiego od W璕ier w豉ciwych, autonomii chorwackiej i Pogranicza Wojskowego), a co za tym idzie, powstanie odr瑿nych rynk闚 narodowych. (Tymczasem libera這m zale瘸這 na scentralizowaniu pa雟twa). Kolejnym elementem negatywnym by brak suwerennoci politycznej w豉dz nad krajami w璕ierskimi sprawowa dw鏎 wiede雟ki, co dawa這 mu szans hamowania reform spo貫cznych (kiedy w latach 1825-48 libera這wie w璕ierscy osi鉚n瘭i pewne sukcesy polityczne, Wiede pr鏏owa wykorzysta przeciwko nim ruchy narodowe, w konsekwencji czego konflikt narodowociowy w koronie sta si zagadnieniem stosunk闚 z Austri, a tak瞠 wewn皻rznych stosunk闚 wr鏚 w璕ierskiej warstwy rz鉅z鉍ej, jako 瞠 magnaci poparli w tej sprawie polityk Habsburg闚). Mimo wszystko tylko ta grupa (rednia i drobna szlachta w璕ierska) by豉 w stanie podj寞 si przebudowy spo貫czno-politycznej (wr鏚 narodowoci niemadziarskich z wyj靖kiem Chorwat闚 tylko cz inteligencji).

Najistotniejsz w konflikcie narodowociowym by豉 sprawa j瞛yka, gdy odrodzenie narodowe mog這 dokona si dopiero po odrodzeniu j瞛ykowym. Ruch opowiadaj鉍y si za wprowadzeniem j瞛yka w璕ierskiego w miejsce feudalnej, hungaryzuj鉍ej 豉ciny) zrodzi si w XVIII wieku, z oporu stan闚 w璕ierskich przeciwko centralizacyjnej i germanizacyjnej polityce J霩efa II, kt鏎y to op鏎 wywo豉 og鏊nonarodowy sprzeciw, szczeg鏊nie pisarzy w璕ierskich, wed逝g kt鏎ych j瞛yk mia zmadziaryzowa wszystkie narodowoci. Mimo i nie osi鉚ni皻o pe軟ego sukcesu, to jednak samo wyr騜nienie tego j瞛yka doprowadzi這 inne narodowoci do sformu這wania w豉snych 蕨da narodowych. Do otwartego konfliktu dosz這 po uznaniu na sejmie 1843-44 r. j瞛yka w璕ierskiego za urz璠owy.

Wprawdzie przyw鏚cy ruchu madziarskiego utrzymywali, 瞠 jedynym ich celem zwi頊anym ze spraw j瞛ykow by這 zast雷ienie martwej 豉ciny nowo篡tnym, naturalnym j瞛ykiem (w璕ierskim), w rzeczywistoci jednak takie dzia豉nia mia造 powa積iejsze przyczyny, o czym wiadcz wypowiedzi wielu polityk闚, wierz鉍ych w si喚 oddzia造wania j瞛yka na wiadomo narodow. (I tak, na przyk豉d, Kossuth s鉅zi, 瞠 gdyby wprowadzi j瞛yk w璕ierski 50 lat wczeniej, s豉be w闚czas narodowoci niemadziarskie nie wnios造by sprzeciwu). Opr鏂z j瞛yka 篡czenia post瘼u i rozwoju w procesie zjednoczenia i powstania narodowoci. Narodowoci za s tylko Madziarowie i Chorwaci (maj podstawy prawne i historyczne). Inne ruchy (s這wacki, serbski, ukrai雟ki, rumu雟ki) uwa瘸no w latach 40-tych XIX wieku za bezprawne i wynikaj鉍e z antyw璕ierskiej propagandy panslawistycznej z centrum w Rosji lub z dzia豉lnoci Wiednia i takimi pogl鉅ami kierowano si w polityce narodowociowej.

Madziaryzacj pojmowan jako nakaz post瘼u, wolnoci, warunek dobrobytu i wielkoci W璕ier oraz zabezpieczenie cywilizacji i politycznej przysz這ci kraju - traktowali libera這wie jako sw misj dziejow. Za przyk豉d mo瞠 pos逝篡 dzia豉lno hr. Karola Zaya , generalnego inspektora Kocio豉 protestanckiego, zmierzaj鉍a do rozwini皻ego w豉nie wr鏚 protestant闚 s這wackiego ruchu narodowego, do czego mia這 si przyczyni zast雷ienie j瞛yka staroczeskiego j瞛ykiem w璕ierskim oraz unia z Kocio貫m kalwi雟kim. Dzia豉nia Zaya poparli libera這wie w璕ierscy, g堯wnie z teren闚 s這wackich, jak na przyk豉d Kossuth czy Pulszky. Poza tym inspektor d嘀y do odsuni璚ia od katedry zast瘼cy profesora w bratys豉wskim liceum protestanckim i jednoczenie przyw鏚cy organizacji m這dzie穎wej Jednota, Ludovita tra i przej璚ia kontroli nad protestanckim szkolnictwem (liceami). Zay uwa瘸 madziaryzacj za zwyci瘰two rozumu, wolnoci i inteligencji i za narz璠zie walki w obronie ca貫j Europy przed despotycznym carem Rosji. Jednoczenie stara si przedstawi d嘀enia nie-Madziar闚 w niekorzystnym wietle, jako przejaw partykularyzmu i indywidualnych interes闚, skrywanych pod p豉szczykiem panslawizmu.

Program i polityka libera堯w doprowadzi豉 do wybuchu wojny j瞛ykowej, obrazuj鉍ej sprzecznoci w dzia豉niach W璕r闚 i nie-Madziar闚 i b璠鉍ej zapowiedzi konfliktu zbrojnego w 1848-49 r.. By豉 to wojna og鏊nonarodowociowa, chocia dotyczy豉 przewa積ie S這wak闚 i ich stosunk闚 z W璕rami. Libera這wie nie uznawali sprzeciw闚 narodowoci niemadziarskich wobec madziarskiego monopolu na u篡wanie okrelenia nar鏚 polityczny w stosunku do W璕r闚 i sprzeciwy te zaostrzy造 dzia豉nia madziaryzacyjne. Przymusowa madziaryzacja by豉 odpowiedzi na d嘀enia s這wia雟kie, przedstawiane zreszt przez publicystyk libera堯w jako konsekwencje polityki rosyjskiej i zagro瞠nie dla interes闚 Zachodniej Europy, niezale積e W璕ry natomiast, jako europejski sojusznik mia造by niwelowa to zagro瞠nie. Poza tym W璕rzy starali si tak瞠 wywo豉 niepok鎩 Wiednia w stosunku do S這wian. Zatem cho czciowo zgadzano si na u篡wanie j瞛yk闚 niemadziarskich - na istnienie niemadziarskich ruch闚 narodowych zgody nie wyra瘸no. Jednak瞠 w璕ierski nacjonalizm to tak瞠 wynik sytuacji politycznej, spo貫cznej i gospodarczej pa雟twa, a nie tylko problem j瞛yka.

Program pa雟twa narodowego, kt鏎y powsta w latach 1825-48 w okresie reform pocz靖kowo w formie proponowanej przez hr. Stefana Sz嶰henyiego, dotyczy wy章cznie kwestii gospodarczych i kulturalnych, bez naruszania struktury spo貫cznej kraju, uk豉du politycznego i zwi頊ku z monarchi habsbursk, a realizowany mia by przez magnat闚. Ci jednak nie udzielili poparcia Sz嶰henyiemu, a nast瘼ni reformatorzy (De嫜, Klauz嫮, Bezer嶮ji, Be飆hy, Balogh, Wessel幯yi, K闤csey) opierali sw dzia豉lno na pomocy szlachty komitackiej, za spraw kt鏎ej ruch reform nabra charakteru narodowego. Przyw鏚cy ruchu zdawali sobie jednak spraw, 瞠 konieczne jest uzyskanie poparcia ch這p闚 oraz stworzenie warunk闚 do rozwoju uczciwego stanu redniego i na tym oparli program jednoci narodowej. Zale瘸這 im na wzmocnieniu swych si w walce z wiede雟kim absolutyzmem oraz konserwatyzmem magnackim, d嘀yli tak瞠 do zjednoczenia terytori闚 korony i zwi頊anej z nim jednoci gospodarczej, proponuj鉍 pocz靖kowo (Kossuth) liberalizm gospodarczy, ale w obliczu zagro瞠, jakie nios豉 rozwa瘸na unia z niemieckim Zwi頊kiem Celnym, a ostatecznie wysuwaj鉍 koncepcj ce protekcyjnych dla narodowego przemys逝. Ta zmiana oblicza polityki gospodarczej by豉 jednym ze wskanik闚 wzrostu charakteru narodowego w ruchu reform oraz charakteru nacjonalistycznego w liberalizmie w璕ierskim. Nacjonalizm obj像 w豉ciwie ca貫 spo貫cze雟two (czemu nie zdo豉 zapobiec Sz嶰henyi, kt鏎y straci popularno na rzecz Ludwika Kossutha), z wyj靖kiem konserwatywnych magnat闚 w璕ierskich (grupy aulicznej, dworskiej), b璠鉍ych zwolennikami feudalizmu, ale i narz璠ziem walki z opozycj liberaln w r瘯ach Wiednia. Tak wi璚 przed rewolucj 1848 r. dokona豉 si polaryzacja spo貫cze雟twa po jednej stronie stan瘭i zwolennicy Wiednia i konserwatyzmu, po drugiej libera這wie i grupa radykalnej m這dzie篡.

Jeli chodzi o programy narodowoci niemadziarskich, to w czasie ich powstawania panowa panslawizm Koll嫫a (g堯wnie w ruchu s這wackim ), s這wackiego pastora Kocio豉 protestanckiego w Peszcie i przyw鏚cy jawnej i tajnej S這wian w璕ierskich, postuluj鉍y s這wia雟k wzajemno. Z ideologia t zerwa豉 jednak grupa m這dych dzia豉czy pod wodz tra , skupiaj鉍 si na w豉snym spo貫cze雟twie (przede wzystkim warstwie ch這pskiej i mieszcza雟kiej). Ale sytuacja tych pierwszych w koronie (rozdrobnienie ziemi, g堯d , powstania ch這pskie) , a ci drudzy (drobni rzemielnicy) dopiero zaczynali zdobywa wiadomo klasow i narodow; szlachta s這wacka jest w pe軟i zmadziaryzowana. Ponadto terytorium S這wacji nie by這 gospodarczo jednolicie rozwini皻e.

Z pr鏏 naprawy stosunk闚 i zmiany sytuacji wyst雷i豉 grupa inteligencka (ale r闚nie s豉ba i podzielona politycznie, religijnie, wiatopogl鉅owo i j瞛ykowo) ruch narodowy S這wak闚 mia wi璚 charakter ruchu inteligenckiego. Najwa積iejsz kwesti by這 wprowadzenie jednego wsp鏊nego j瞛yka, kt鏎y wed逝g tra sprawia, 瞠 ka盥y nar鏚 dochodzi do wiadomoci narodowej), czemu jednak sprzeciwiali si przedstawiciele szko造 Koll嫫a (afa鷡k, P嫮kovi, Seberini, Launer, Lantj嫜 i inni). Na ruch s這wacki du篡 wp造w mia造 has豉 g這szone przez libera堯w w璕ierskich (m.in. program socjalny).

S這wacko-w璕ierskie spory w sprawie j瞛yka os豉b造 po 1845 r. (os豉b豉 akcja madziaryzacyjna, a S這wacy zaniechali oporu przeciwko j瞛ykowi w璕ierskiemu ich 蕨dania dotyczy造 tylko nauczania w j瞛yku s這wackim religii, w szko豉ch ludowych i seminariach nauczycielskich), co odzwierciedla這 popraw stosunk闚 s這wackiej inteligencji i w璕ierskich libera堯w. Co wi璚ej S這wacy pos逝giwali si has豉mi libera堯w w swym programie dotycz鉍ym kwestii ch這pskiej (tr na sejmie w璕ierskim 27.12 .1847 r. 蕨da zniesienia podda雟twa w czym popiera go Kossuth), mieszcza雟twa, 篡cia gospodarczego. Jednak瞠 sojusz przeciwko absolutyzmowi wiede雟kiemu, proponowany S這wakom przez Kossutha, nie doszed do skutku z uwagi na nieust瘼liwo trowc闚 w sprawie szkolnictwa ludowego z obawy przed madziaryzacj, przyw鏚cy s這waccy nigdy nie udzielili pe軟ego poparcia dla programu niepodleg這ciowego libera堯w w璕ierskich.

W walce z W璕rami (o prawa polityczne) na czele narodu serbskiego stan窸a warstwa mieszcza雟ka. Z grupy mieszcza雟kiej zrodzi豉 si inteligencja (kt鏎a nie mia豉 dost瘼u do s逝瘺y pa雟twowej i administracji) i m這dzie serbska (uczelni w璕ierskich) sta豉 si propagatork idei post瘼u, hase rewolucyjnych oraz zjednoczenia S這wian po逝dniowych. Ale Serbowie wojwodi雟cy nie stworzyli odr瑿nego narodu, poniewa pragn瘭i po章czy si z Ksi瘰twem Serbskim (ze wzgl璠u na poczucie wsp鏊noty religijnej, kulturowej i j瞛ykowej), kt鏎e z kolei postulowa這 utworzenie federacyjnej Jugos豉wii.

Pr鏂z mieszcza雟twa, do walki z W璕rami stan瘭i tak瞠 tzw. honoratiores, czyli grupa wykszta販onych obywateli i kler prawos豉wny (ten ostatni niech皻ny by mieszczanom i rewolucyjnej m這dzie篡, ale sprzyja polityce habsburskiej. Lud serbskinie anga穎wa si w t dzia豉lno. W czasie wojny j瞛ykowej konflikt serbsko w璕ierski opiera si na sprawie j瞛yka (ustaw j瞛ykowych) oraz sprawie autonomii Kocio豉 prawos豉wnego (ustawie, wed逝g kt鏎ej ksi璕i metrykalne prowadzone mia造 by tylko w j瞛yku w璕ierskim, a ka盥y duchowny obowi頊any by zna ten j瞛yk). Polityka w璕ierska budzi豉 wi璚 sprzeciw konserwatywnego kleru, liberalnej redniej szlachty, inteligencji oraz radykalnej m這dzie篡, czyli prawie wszystkich pr鏂z ch這pstwa warstw spo貫cznych Serb闚 wojwodi雟kich. Wrodzy wobec W璕r闚 byli tak瞠 Serbowie z Pogranicza Wojskowego, pragn鉍y zjednoczenia z Wojwodin i Ksi瘰twem Serbskim. Wr鏚 innych narodowoci niemadziarskich (tj. Ukrai鎍闚, Rumun闚, Szwab闚 (Niemc闚 w璕ierskich)) poczucie odr瑿noci narodowej nie by這 jeszcze w owym czasie dobrze rozwini皻e.

Dalsze stosunki narodowociowe uzale積ione by造 od postawy i polityki libera堯w w璕ierskich (gdy to w豉nie po ich stronie, nie po stronie obro鎍闚 feudalizmu i absolutyzmu, stan瘭i nie-Madziarowie), od tego, czy wybior oni nacjonalizm czy demokracj. Rewolucja 1848 roku na W璕rzech by豉 czci og鏊nego ruchu europejskiego, ale posiada豉 tak瞠 madziarski charakter. Zwi頊ana by豉 z dwoma orodkami: z ostatnim sejmem korony w璕ierskiej w Preszburgu i libera豉mi, prezentuj鉍ymi interesy szlachty oraz z Pesztem i m這dymi radyka豉mi (poeci, pisarze) rewolucjonistami. W tym pierwszym przypadku przedstawicielstwo nie-Madziar闚 by這 bardzo nieliczne (g堯wnie spor鏚 prawicy spo貫cznej) i nie udziela這 poparcia w璕ierskim libera這m (reformy spo貫czne i polityczne dokonywa造 si wi璚 na sejmie bez udzia逝 narodowoci niemadziarskich), w drugim cho m這dzie czynnie uczestniczy豉 w rewolucji, jej wk豉d nie by du篡. Zatem rewolucja 15 marca 1848 roku i reformy sejmu by造 dzie貫m (tylko) libera堯w i radyka堯w w璕ierskich i realizacj programu w璕ierskiej partii opozycyjnej 9 jeszcze z czerwca 1847 roku), bez uwzgl璠nienia spraw narodowociowych i dlatego w ustawach marcowych, stanowi鉍ych podstaw nowego pa雟twa, tkwi造 korzenie przysz貫go konfliktu. Wyranie widoczne jest w przypadku ustaw o wyborach do sejmu i sejmik闚 komitackich, w kt鏎ych prawa wyborczego nie przyznano ma這- i bezrolnym ch這pom, drobnym rzemielnikom, biedocie miejskiej ani robotnikom (czyli nie-Madziarom), za kandydat闚 do sejmu zobowi頊ano do znajomoci j瞛yka w璕ierskiego. Po這wicznie rozwi頊ano tak瞠 spraw zniesienia pa雟zczyzny.

Zasada supremacji madziarskiej (nazywana wolnoci madziarsk) sta豉 si prawem. Narodowociom niemadziarskim przyznawano tylko prawo do pos逝giwania si j瞛ykiem narodowym w sprawach prywatnych i kocielnych (jako 瞠 za warunek jednoci pa雟twowej uznawano jedn polityczn narodowo i jeden j瞛yk), a ich ruchy uwa瘸no za zdrad i przejaw buntu. I chocia w teorii uznawali radyka這wie konieczno ugody z nie-Madziarami, w praktyce stosowali bezwzgl璠ny madziaryzm . Rewolucja 1848 roku nie przynios豉 zatem zmian w spo貫cze雟twie w璕ierskim (w stosunku do innych narodowoci); liczono na zlikwidowanie problemu przez madziarsk wolno. I cho pocz靖kowo ustawy spotka造 si z entuzjastycznym przyj璚iem wr鏚 nie-Madziar闚 , ostatecznie okaza造 si by zaledwie wst瘼em do formu這wanych przez nich w豉snych 蕨da narodowociowych. Teraz wszystko zale瘸這 od polityki Wiednia. Wiede tymczasem (po chwilowych ust瘼stwach) zada polityce w璕ierskiej dwa powa積e ciosy poprzez nominacj Jela鋱潻 na bana Chorwacji oraz poprzez wydanie konstytucji Pillesdorfa (25. kwiecie 1848 roku). Ban Chorwacji mia by narz璠ziem przeciw rewolucji w璕ierskiej i katalizatorem chorwackiego ruchu narodowego, a jeden z paragraf闚 konstytucji g這si, i wszystkim narodom zabezpiecza si nietykalno ich narodowoci i j瞛yka.

Na ruchy narodowociowe na W璕rzech wielki wp造w wywar造 wydarzenia chorwackie. Uchwa造 Saboru chorwackiego z dnia 25 marca sta造 si dla S這wian w璕ierskich przyk豉dem i wzorem w formu這waniu ich w豉snych 蕨da narodowych. Drugim czynnikiem oddzia造wania przyk豉du chorwackiego na ruchy innych S這wian na W璕rzech by豉 manifestowana w Zagrzebiu antymadziarsko i aprobata dla niej w Wiedniu. Trzecim wreszcie czynnikiem by豉 ust瘼liwo wobec Chorwat闚 ostatniego w璕ierskiego sejmu stanowego. Kossuth opracowa 31 marca projekt deklaracji w tej sprawie, przyj皻ej przez sejm w ca這ci dnie 4 kwietnia. W deklaracji tej sejm w璕ierski stwierdzi, 瞠 nigdy nie by這 zamiarem W璕r闚, by zniszczy chorwack narodowo i j瞛yk. Te s這wa deklaracji by造 wyrazem najdalszych ust瘼stw ostatniego w璕ierskiego sejmu stanowego. W skutek nagromadzonych w uprzednim okresie animozji i uprzedze s這wa deklaracji w璕ierskiej z 4 kwietnia nie mog造 by uznane w Zagrzebiu za szczere i trafi造 w pr騜nie.

Istnia豉 jednak瞠 wielka r騜nica mi璠zy pozycj Chorwat闚 w koronie w璕ierskiej, korzystaj鉍ych z szerokiej autonomii, a pozycj Serb闚 czy S這wak闚 na W璕rzech w豉ciwych. Jednak pod wp造wem narad wiede雟kich w ko鎍u marca i na pocz靖ku kwietnia, a zw豉szcza poparcia Czech闚, narodowy ruch s這wacki, reprezentowany nadal przez sturowc闚, m鏬 przyst雷i do formu這wania w豉snych 蕨da narodowych.

Podobnie ruch Serb闚 wojwodi雟kich od pocz靖ku rewolucji znalaz pe軟e poparcie w Ksi瘰twie, sk鉅 wychodzi豉 nie tylko zach皻a do dzia豉nia, ale i konkretne wskaz闚ki polityczne. Rz鉅 serbski w Ksi瘰twie musia wprawdzie prowadzi polityk ostro積 ale mimo tych trudnoci nie rezygnowa z anga穎wania si w sprawy Wojwodiny. Akcje te skupia造 si w r瘯ach Garasanina. Serbom w璕ierskim doradza on zwo豉nie Narodowej Skupsztyny, wyb鏎 wojewody i patriarchy, zorganizowanie w豉snego rz鉅u i w豉snej armii, czyli og這szenie niezale積ej Wojwodiny w ramach monarchii habsburskiej. wiadomo mo積oci oparcia si o Belgrad i sugestie id鉍e stamt鉅 zach璚a造 wystarczaj鉍o Serb闚 w璕ierskich do pot璕owania swych 蕨da wobec W璕r闚.

Opr鏂z tych czynnik闚 zewn皻rznych wielki wp造w na stosunek narodowoci s這wia雟kich do rz鉅u w璕ierskiego wywar造 ruchy socjalne na terenie S這wacji i Wojwodiny. Zaburzenia socjalne wyst雷i造 w nast瘼stwie uchwa造 o zniesieniu pa雟zczyzny, kt鏎a obj窸a tylko ch這p闚 urbarialnych. Ch這pi nie obj璚i ustaw domagali si zniesienia pozosta造ch ci篹ar闚, a ch這pi bezrolni nadzia逝 ziemi. Na ziemiach etnograficznie madziarskich zaburzenia ch這pskie nie przerodzi造 si na og馧 w krwawe zajcia i szybko zosta造 st逝mione przez w豉dze, tak瞠 ostatecznie ch這pi w czasie powstania narodowego udzielili pe軟ego poparcia Kossuthowi. Inaczej by這 na terenach niemadziarskich.

W aktach ministerstwa spraw wewn皻rznych znajduje si wiele relacji o zaburzeniach ch這pskich w Wojwodinie i na terenach s這wackich. W Wojwodinie lud domaga si ziemi, wyst瘼owa agresywnie przeciw obszarnikom w璕ierskim. Najbardziej krwawy charakter mia造 zajcia w Kikindzie G鏎nym Beceju. Wed逝g raport闚 prowodyrami bunt闚 ch這pskich byli m這dzi radyka這wie serbscy, jak Svetozar Mileti, Jerzy Radak, Mi這sz Mladenowi. Radyka這wie serbscy uprawiali agitacje nie tylko przeciw uciskowi w璕ierskiemu, ale r闚nie przeciw Austrii. W ten spos鏏 zaburzenia socjalne w Wojwodinie nabra造 charakteru walki narodowowyzwole鎍zej. Taki charakter nada豉 mu tak瞠 polityka represji rz鉅u w璕ierskiego, kt鏎y wyst雷i z ca章 si章 przeciw pierwszym przejawom narodowych 蕨da serbskich.

Podobny charakter i podobne znaczenie mia造 zaburzenia ch這pskie w S這wacji, w szczeg鏊noci w komitacie hontia雟kim. Przyw鏚cami ch這p闚 byli m這dzi, radykalni dzia豉cze, jak Jan Rotarides i Janko Kral, m這dy poeta kt鏎y nale瘸 do grupy sturowskiej. Bra on czynny udzia w rewolucji peszte雟kiej z 15 marca. Do hase socjalnych do章czyli 蕨dania narodowe, domagaj鉍 si prowadzenia j瞛yka s這wackiego w szkolnictwie ludowym i samorz鉅zie komitackim. W urz璠owych ko豉ch w璕ierskich nazywano powstanie Krala i Rotaridesa akcj komunistyczn i przyst雷iono do jej t逝mienia.

Powstanie to odbi這 si szerokim echem w ca貫j S這wacji. O aresztowanych upomnia造 si nawet komitaty chorwackie. Powstanie wskaza這 r闚nie drog ostro積ym dotychczas przyw鏚com s這wackim do wykorzystania niezadowolenia ludu w walce o prawa narodowe.

Jeszcze wyraniej owietla charakter zaburze socjalnych na terenach niemadziarskich sprawa g鏎nik闚 z Ba雟kiej Szczawnicy, r闚nie na terenach s這wackich. Bunt zacz像 si 22 marca od 蕨da dotycz鉍ych poprawy ci篹kich warunk闚 bytu. Has豉 narodowe pojawi造 si dopiero w okresie pniejszym, kiedy nie zaspokojono 蕨da socjalnych g鏎nik闚. Wed逝g raportu jaki otrzyma rz鉅 od swojego urz璠nika, bunt g鏎nik闚 szczawnickich zosta wywo豉ny przez student闚 s這wackich, kt鏎zy za wiedz rz鉅u rosyjskiego zmierzaj do wywo豉nia og鏊nos這wackiego przeciw W璕rom. Minister spraw wewn皻rznych B. Szemere domaga si nawet w zwi頊ku z t spraw og這szenia stanu wyj靖kowego na terenach s這wackich. Na posiedzeniu rz鉅u z 12 kwietnia postanowiono wys豉 na zagro穎ne tereny specjalnego komisarza. Zosta nim hr. Lajos Beniczky.

Zaburzenia socjalne i polityka represji stosowana przez rz鉅 Batthyanyego wywar造 wielki wp造w na stanowisko Serb闚 i S這wak闚. Stworzy造 one klimat wrogoci w wzajemnych stosunkach. W tej zmienionej atmosferze, pod wp造wem czynnik闚 zewn皻rznych i wewn皻rznych ukszta速owa造 si narodowe 蕨dania Serb闚 i S這wak闚. 笆dania serbskie mia造 pocz靖kowo charakter umiarkowany i ugodowy. Taki r闚nie charakter mia造 篡czenia narodu serbskiego uchwalone przez m這dzie serbsk w Peszcie w dniach 17-19 marca. Domagano si od W璕r闚: uznania narodowoci serbskiej i swobodnego u篡wania j瞛yka serbskiego oraz zwo豉nia Kongresu Narodowego. 砰czenia te spotka造 si z ostr krytyk prasy w璕ierskiej oraz zakazem publikowania tej deklaracji w prasie, wydanym przez peszta雟ki Komitet Bezpiecze雟twa Publicznego.

Nast瘼n ugodow deklaracj Serb闚 spotka podobny los. Zgromadzenie ludowe w Nowym Sadzie uchwali這 w dniu 17 marca 16 postulat闚, niemal identycznych z deklaracj peszte雟k, z tym, 瞠 usuni皻o tam punkt o kongresie narodowym, kt鏎y mia豚y prawo bezporedniego zwracania si do kr鏊a. Uchwalone w Nowym Sadzie postulaty zawioz豉 do Preszburga wieloosobowa delegacja, by w niej Jerzy Stratimirovi, libera, pniejszy przyw鏚ca powstania serbskiego. 笆dania serbskie zosta造 odrzucone, co wi璚ej, mi璠zy Kossuthem a Stratimirovi熰m dosz這 do gwa速ownego pojedynku s這wnego, kt鏎y uwa瘸ny jest za pocz靖ek zerwania serbsko-w璕ierskiego. Na tym zako鎍zy造 si pr鏏y osi鉚ni璚ia przez Serb闚 swoich cel闚 narodowych na drodze legalnej, tj. u sejmu i rz鉅u w璕ierskiego.

W dwa dni po tym incydencie, dnia 14 kwietnia t逝my zebrane na zgromadzeniu ludowym w sremskich Kar這wcach domaga造 si og這szenia Wojwodiny, co oznacza這 zerwanie z rz鉅em w璕ierskim. Jednak o zerwaniu z rz鉅em m鏬 zadecydowa dopiero Kongres Narodowy. Sejm w璕ierski nie chcia si zgodzi na zwo豉nie tego Kongresu. Decyzja zwo豉nia go zapad豉 w dniu 20 kwietnia w czasie wielkiej manifestacji ludowej przed pa豉cem metropolity w Kar這wcach. Metropolita Rajaci dopiero pod presj t逝m闚 zgodzi si spe軟i ich 蕨dania.

W takiej atmosferze rozpocz窸a swe obrady Skupsztyna serbska dnia 13 maja. Skupsztyna kar這wiecka uchwa章 z dnia 15 maja dokona豉 zasadniczego prze這mu w narodowym 篡ciu Serb闚 w璕ierskich i w ich stosunkach z rz鉅em w璕ierskim. W 10 punktach og這si豉 ona m.in. metropolit Rajaci潻 patriarch, a Stefana Supljikaca wojewod serbskim, a tak瞠 powo豉nie upe軟omocnionego sk豉daj鉍ego si z 50 cz這nk闚 Komitetu Wykonawczego.

S這wacki ruch narodowy zosta wydarzeniami marcowymi zaskoczony, a jego kierownictwo sk堯cone i w rozbiciu. Ruch sturowski potrzebowa jeszcze, wed逝g s堯w samego Stura, oko這 p馧 wieku na upowszechnienie swoich hase i pozyskanie ludu. Zaskoczeni wypadkami przyw鏚cy ruchu nie potrafili si nawet zdoby na okrelenie swego stanowiska wobec wydarze i przedstawi, na wz鏎 Serb闚 w豉snych 篡cze w formie petycji do sejmu preszburskiego.

Pierwszy sygna do okrelenia s這wackich 蕨da narodowych da Kollar. Jednak瞠 nie potrafi on opanowa swej wrogoci do sturowc闚, prowadzi swoj akcj samodzielnie, dlatego te pozosta豉 ona bez znaczenia. Pewn pr鏏 sformu這wania s這wackich 蕨da narodowych podj窸a grupa S這wak闚 na sejmiku komitatu liptowskiego, 28 marca. Mimo bardzo skromnych 蕨da, dotycz鉍ych wy章cznie j瞛yka s這wackiego, miejscowe czynniki w璕ierskie uzna造 je za agitacj panslawistyczn. Na polecenie samego premiera Batthyanyego S這wacy petycj wycofali. Podobny los spotka petycj miasteczka Lubietovej z 1 kwietnia.

Do pr鏏y przygotowania og鏊nonarodowej petycji nale篡 nieudana r闚nie akcja Hurbana, jednego z tr鎩cy przyw鏚c闚 ruchu: Stur-Hurban-Hodza. 笆dania s這wackiego narodu, zg這szone w Brezowej dnia 28 kwietnia, zawiera造 obok spraw j瞛ykowych tak瞠 i 蕨dania przydzielenia ch這pom winnic, las闚, pastwisk itp. W tym duchu by te zredagowany projekt petycji s這wackiej zg這szony przez redakcj Slovenskich Narodnich Novin, z 2 maja. Wed逝g tego projektu S這wacy mieli uzna w璕ierski j瞛yk za urz璠owy, ale domagali si j瞛yka s這wackiego w szkolnictwie ni窺zym, w seminariach duchownych i nauczycielskich, w gimnazjach, liceach i szko豉ch realnych oraz w administracji komitackiej i s鉅ownictwie na terenach s這wackich. Ka盥y jednak najmniejszy nawet odruch s這wackiego 篡cia narodowego nazwano w ko豉ch w璕ierskiej administracji dzia豉lnoci panslawistyczn i zgodnie z dyrektywami rz鉅u bezwzgl璠nie t瘼iono.

Prze這mowym wydarzeniem w narodowym 篡ciu s這wackim by這 zebranie si Zgromadzenia Narodowego w Liptowskim w. Mikulaszu, dnia 10 maja 1848 roku. Inicjatorem i organizatorem zjazdu w Mikulaszu by adwokat z Tisovca, Stefan Daxner. Z koncepcj zwo豉nia zjazdu wyst雷i z pocz靖kiem maja. Jego najbli窺zym wsp馧pracownikiem by Jan Francisci. Jednak瞠 na zjedzie mikulaszowskim g堯wn rol odegrali: Stur, Hurban i Hodza. Idea solidarnoci s這wia雟kiej i koncepcji zwo豉nia zjazdu s這wia雟kiego w Pradze szczeg鏊nie silnie na nich oddzia豉豉. Zredagowane przez nich Zjadosti slovenskjeho naroda wiadcz o tym dobitnie. W punkcie pierwszym autorzy 笆da owiadczali, 瞠 nar鏚 S這wacji po dziesi璚iu wiekach snu budzi si jako pranar鏚 tej krainy. Do najwa積iejszych postanowie zjazdu w Mikulaszu nale瘸 projekt rozwi頊ania problemu narodowociowego na W璕rzech przez powo豉nie centralnego sejmu, do kt鏎ego wchodziliby przedstawiciele wszystkich narodowoci na W璕rzech. Obok sejmu centralnego istnia造by sejmy narodowe, wed逝g wyst瘼uj鉍ych na W璕rzech narodowoci. Domagano si r闚nie od rz鉅u w璕ierskiego uznania s這wackich barw narodowych, s這wackiej gwardii narodowej z dow鏚cami s這wackimi i z komend w j瞛yku s這wackim. Og鏊nie bior鉍, 笆dania mikulaszowskie by造 pierwszym g這sem S這wak闚 okrelaj鉍ych si jako nar鏚 i pierwszym sprecyzowaniem politycznych warunk闚. Deklaracja zrywa豉 z zasad supremacji madziarskiej w pa雟twie, z teori jednego narodu politycznego oraz zasad to窺amoci granic j瞛yka i pa雟twa. 笆dania s這wackie i postanowienia Skupsztyny serbskiej, uchwalone prawie w tym samym czasie, stwarza造 now sytuacj w stosunkach narodowociowych na W璕rzech.

Z kolei Rumuni z Banatu nale瞠li wr鏚 wszystkich niemadziarskich narodowoci W璕ier do najwierniejszych rz鉅owi w璕ierskiemu, z uwagi na ich lokalny konflikt z Serbami. Wyrazem tych nastroj闚 i uczu Rumun闚 banackich by豉 deklaracja uchwalona na zjedzie w Peszcie, dnia 21 maja. Spor鏚 wszystkich wi璚 niemadziarskich narodowoci W璕ier w豉ciwych najbardziej wrogie stanowisko wobec programu i polityki rz鉅u Batthyanyego zaj瘭i Serbowie i S這wacy. Mia這 to si jeszcze silniej ujawni w czasie s這wia雟kiego zjazdu w Pradze. W zjedzie wzi窸o udzia oko這 40 delegat闚 s這wia雟kich z Korony W璕ierskiej. Delegaci serbscy z Wojwodiny mi瘭i oficjalny mandat od Skupsztyny kar這wieckiej, delegaci chorwaccy byli wybrani przez Sabor zagrzebski. S這wacy nie mieli wprawdzie mandat闚 od 瘸dnej instytucji s這wackiej, ale przybyli na zjazd bezporednio po odbyciu zgromadzenia liptowskiego. Jednak瞠 stanowisko S這wian na zjedzie praskim nie by這 jednolite. R騜nice wyst雷i造 w dw鏂h zasadniczych sprawach: w sprawie austroslawizmu i stosunku do pa雟twowoci w璕ierskiej. Przebudowa monarchii austriackiej w duchu austroslawizmu by豉 oficjaln koncepcj zjazdu praskiego. Poparli j ca趾owicie delegaci po逝dniowos這wia雟cy, lecz stanowisko S這wak闚 by這 inne. Stur dwukrotnie wypowiedzia si, by g堯wnym celem zjazdu nie by這 zachowanie Austrii, S這wianie wed逝g niego musz wpierw stara si o samych siebie, a nie o Austri. Jednak瞠 stanowisko S這wak闚 pod koniec obrad zmieni這 si ca趾owicie i przeszli na stanowisko austroslawizmu. Do jeszcze wi瘯szej r騜nicy zda wr鏚 delegat闚 s這wia雟kich z W璕ier doprowadzi豉 sprawa stosunku do pa雟twowoci w璕ierskiej. W pierwszych obradach zjazdu we wszystkich przem闚ieniach S這wian w璕ierskich przewa瘸 ton antymadziarski, domagali si mi璠zy innymi wyp璠zenia W璕r闚 ze S這wacji. Jednak瞠 zmiana stanowiska delegat闚 s這wackich spowodowa豉 zak堯cenie jednolitego tonu antymadziarskiego. Ju w czasie pocz靖kowych obrad Michal Miloslav Hodza, wypowiada si odmiennie ni Stur i Hurban. Sta on na stanowisku niezrywania stosunk闚 z W璕rami. Hodza nale瘸 zawsze do najbardziej ostro積ych w dzia豉niu. Do swego stanowiska przekona tak瞠 Stura i Hurbana, kt鏎zy po zjedzie w Pradze nabrali przewiadczenia, 瞠 ob霩 s這wia雟ki w tej chwili nie posiada wystarczaj鉍ej si造 do zgniecenia W璕r闚 i zabezpieczenia praw s這wackich. Zgodnie ze zmian pogl鉅闚 w kierownictwie obozu s這wackiego Hurban w swoim przem闚ieniu 7 czerwca owiadczy, 瞠 S這wacy s nieprzygotowani do oderwania si od W璕ier. Na posiedzeniu plenarnym 7 czerwca, delegat chorwacki Kusljan zarzuci S這wakom, 瞠 dzia豉j na szkod S這wian chc鉍 zosta w zwi頊ku z W璕rami i rz鉅em w璕ierskim. Jovan Suboti z Wojwodiny by zdania, 瞠 stanowisko S這wak闚 niegodne naszego zjazdu. Jeli S這wacy chc pozosta w zwi頊ku z W璕rami, b璠 musieli walczy przeciw Serbom.

Ostatecznie zjazd praski w manifecie do narod闚 europejskich z 12 czerwca upomnia si o S這wian w璕ierskich w spos鏏 stanowczy, ale og鏊ny, pozostawiaj鉍 mo磧iwo pokojowego za豉twienia konfliktu. To wszystko, na co zjazd m鏬 si zdoby. Wojownicze akcenty w stosunku do W璕r闚 nie znalaz造 pokrycia w rzeczywistej sile S這wia雟zczyzny, niezdolnej do realizacji tych plan闚.

Wielki patriota, stary i dowiadczony polityk Mikl鏀wesselenyi ju 23 marca ostrzega Kossutha, 瞠 milczenie S這wian w璕ierskich po zdobyczach marcowych jest tylko cisz przed burz. Z chwil kiedy zacz窸y si zaburzenia ch這pskie w lad za nimi zacz窸y si sypa, jak lawina, zadania uznania odr瑿noci narodowych. Zapanowa這 przekonanie, 瞠 narodowi w璕ierskiemu i jego przysz這ci zagra瘸 miertelne niebezpiecze雟two.

Tymczasem szlachta w璕ierska, kt鏎a reprezentowa豉 rz鉅 Batthyanyego obawia豉 si przyznania r闚nouprawnienia innym narodowociom. Nast瘼stwem r闚nouprawnienia niemadziarskich i przewa積ie ch這pskich narodowoci by這by z koniecznoci oddanie w豉dzy na terenach niemadziarskich w r璚e wrogie klasowo. Duma narodowa i egoizm klasowy w璕ierskiej szlachty le瘸造 u odstaw polityki nieust瘼liwoci. Tak w豉nie polityk prowadzi rz鉅 Batthyanyego. Do przejaw闚 takiej polityki nale瘸這: wysy豉nie na zagro穎ne tereny komisarzy rz鉅owych opatrzonych specjalnymi pe軟omocnictwami, og豉szanie stanu wyj靖kowego i s鉅闚 doranych, uniewa積ianie uchwa poszczeg鏊nych zgromadze niemadziarskich narodowoci, wreszcie wydawanie nakaz闚 aresztowania ich przyw鏚c闚.

Pierwszym komisarzem rz鉅owym na terenie Wojwodiny by zmadziaryzowany Serb, hr. Csernovits. W myl instrukcji rz鉅u z dnia 26 kwietnia Csernovits mia przy pomocy wojska zaprowadzi porz鉅ek na zbuntowanych terenach i ukara winnych. Csernovits zaraz po przyjedzie do Wojwodiny og這si dnia 30 kwietnia s鉅 dorany w komitatach: Torontal, Baczka, Krassu i w miastach kr鏊ewskich: Zombor, Nowy Sad i Subotica.

W odpowiedzi na uchwa造 Skupsztyny z 15 maja palatyn i komisarz Csernovits za蕨dali od Rajaci潻 odwo豉nia tych uchwa i odwo豉nia Odboru. Pisma palatyna i komisarza zosta造 publicznie spalone na rynku kar這wieckim. Minister Szemere w instrukcji poleca komisarzowi zmusi spo貫cze雟two do pos逝sze雟twa rz鉅owi przez podj璚ie ostrych krok闚. Jednoczenie palatyn i rz鉅 w璕ierski wydali 23 maja nominacj dla Sebo Vukovicsa na stanowisko r闚norz璠nego, obok Csernovitsa, komisarza kr鏊ewskiego w komitatach po逝dniowych.

R闚nie stanowcza by豉 odpowied rz鉅u w璕ierskiego na 笆dania mikulaszowskie S這wak闚. I na tym terenie r闚nie zastosowano polityk si造. Szemere ju w kwietniu poleca stosowa najsurowsze rodki przeciw ruchowi protestanckiemu w S這wacji. W raporcie z 13 maja, a wi璚 w trzy dni po odbyciu si zgromadzenia w Mikulaszu, komisarz rz鉅u na ziemiach s這wackich, Odon Szentivanyi, domaga si od swego ministra zezwolenia na aresztowanie Hodzy. R闚nie i komisarz Kazmer Tarn鏂zy z komitatu nitra雟kiego i komisarz Geczy z Brezna przedstawiali w swoich raportach do rz鉅u ruch s這wacki jako nast瘼stwo propagandy panslawistycznej. Kiedy nadesz豉 wiadomo o rozes豉niu zaproszenia na zjazd praski, min. Szemere zarz鉅zi natychmiastowe represje. Ju 12 maja wyda nakaz aresztowania Stura, 22 maja Hurbana, a 1 czerwca Hodzy. Opr鏂z ministra Szemerego tak瞠 i Kossuth wyda komisarzowi Szentivanyiemu specjalne pe軟omocnictwo celem t逝mienia ruchu s這wackiego. Z ko鎍em maja og這szono rozporz鉅zenie palatyna o zaprowadzeniu stanu wyj靖kowego w niekt鏎ych komitatach s這wackich. Rozporz鉅zenie to rozszerzono 12 czerwca na ca貫 terytorium dzisiejszej S這wacji. Ofiar polityki represji pad造 te Slovenskje Narodnje Novini. Ostatni ich numer ukaza si 9 czerwca z ich zamkni璚iem sko鎍zy豉 si legalna dzia豉lno narodowego ruchu s這wackiego, kt鏎ego przedstawicielem od1845 roku by豉 grupa Ludvita Stura.

W ko鎍u rz鉅owi w璕ierskiemu przy pomocy represji, uda這 si z ko鎍em wiosny 1848 roku osi鉚n寞 spok鎩 na odcinku s這wackim. Plany austro-s這wia雟kie i zjazd s這wia雟ki w Pradze wzmog造 w spo貫cze雟twie i rz鉅zie w璕ierskim poczucie zagro瞠nia od strony ruch闚 s這wia雟kich. Rz鉅 w璕ierski protestowa w Wiedniu przeciw aktywnoci S這wian w stolicy monarchii, podobnie jak protestowa przeciw zwo豉niu zjazdu paryskiego.

O koniecznoci wys豉nia pos堯w do Frankfurtu dyskutowano na sejmiku peszte雟kim ju w pierwszej po這wie kwietnia. Na cztery dni przed otwarciem sejmu frankfurckiego rz鉅 w璕ierski podj像 decyzje, realizowan w widocznym popiechu, wys豉nia oficjalnych przedstawicieli do Frankfurtu. Wyb鏎 pad na Denesa Pazmandyego i Laszl Szalaya. 14 maja przygotowano dla nich instrukcje rz鉅u, a 15 maja byli oni ju w drodze. Instrukcje rz鉅owe poleca造 delegatom zwalcza w Frankfurcie wszelkie przejawy d嘀e przebudowy monarchii austriackiej w duchu s這wia雟kim, a popiera 蕨dania sejmu frankfurckiego wcielenia Czech do Rzeszy Niemieckiej. Niew靖pliwie rz鉅 w璕ierski uzale積ia rozwi頊anie sprawy s這wia雟kiej od powodzenia misji Pazmandyego i Szalaya.

Sprawa sojuszu z Niemcami, o kt鏎y rz鉅 peszte雟ki zabiega jeszcze i w lecie 1848, by豉 tylko jedn z pr鏏 przeciwstawiania si d嘀nociom s這wia雟kim ujawniony w kwietniu i maju 1848. Opr鏂z stara o zawarcie sojuszu z Niemcami rz鉅 w璕ierski czyni usilne zabiegi, ju od po這wy kwietnia, o moralne poparcie Anglii.

Lecz rz鉅 angielski zainteresowany by przede wszystkim istnieniem silnej Austrii; na W璕ry patrzy tylko pod k靖em, czy te j wzmocni, czy os豉bi. Batthyanyemu natomiast zale瘸這, by Anglia nawi頊a豉 stosunki z W璕rami i uzna豉 je jako pa雟two niezale積e.

O sojuszu z Francj na wiosn 1848 nie mog這 by mowy, gdy by豚y on brataniem si z rewolucj. Potrzeb sojuszu z Francj odczuwa najbardziej Bertalan Szemere, minister spraw wewn皻rznych, kt鏎y sta najbli瞠j spraw narodowociowych. Przeciw 篡wio這wi s這wia雟kiemu, pisa do Szalaya we Frankfurcie, potrzebna nam jest pomoc francuska i angielska.

Ministrowi Szemeremu chodzi這 o to, by dotar do wiadomoci przyw鏚c闚 niemadziarskich, i rz鉅 w璕ierski posiada pe軟e poparcie mocarstw zachodnich dla swojej polityki narodowociowej.

Aktywno rz鉅u na polu dyplomatycznym, pr鏏a sojuszu z Niemcami i zwi頊k闚 z Angli i Francj mia造 w intencjach rz鉅u peszte雟kiego przeciwdzia豉 niebezpiecze雟twu s這wackiemu. By豉 to jedyna droga, kt鏎a w rezultacie doprowadzi豉 do jeszcze wi瘯szego zaognienia w stosunkach s這wia雟ko-w璕ierskich. Druga droga zmierza豉 do stworzenia monarchii w璕iersko-austriackiej zamiast austriacko-s這wia雟kiej.

Okazja do takiej kombinacji nadarzy豉 si w maju 1848 roku. Zaburzenia w Wiedniu i rewolucja z 15 maja zmusi造 Ferdynanda i jego dw鏎 do opuszczenia Wiednia. Pierwszy Kossuth zacz像 chwyta wiatr w 瘸gle. Zamierza on sprowadzi kr鏊a do Budy i uczyni go tam niewolnikiem w璕ierskich cel闚 i w璕ierskiej polityki. Rozpocz窸a si walka o kr鏊a, kt鏎a przesz這 dwa miesi鉍e absorbowa豉 wszystkich ministr闚 rz鉅u Batthyanyego. Rz鉅 Batthyanyego na posiedzeniu 20 maja postanowi prosi palatyna, by osobicie uda si do Innsbruku, dok鉅 uciek monarcha, i w imieniu rz鉅u prosi go o przyjazd do W璕ier. W Budzie, w dawnej stolicy Andegawen闚, mia這 si znale centrum monarchii, tu mia這 by ministerstwo spraw zagranicznych, s這wem: dawna monarchia austriacka mia豉 si wed逝g tych plan闚 przemieni w monarchi w璕iersko-austriack. Nale瘸這 jednak przede wszystkim przekona kr鏊a i dw鏎 o wiernoci i oddaniu, jakie ca造 nar鏚 w璕ierski i jego rz鉅 篡wi dla swego monarchy. Z pocz靖kiem lipca Kossuth by ju niemal pewny, 瞠 zabiegi o sprowadzenie kr鏊a zostan uwie鎍zone pomylnym skutkiem: Uda這 si przekona nie tylko arcyksi璚ia (Stefana), ale i sam dynasti, 瞠 bezpieczne dla niej miejsce mo瞠 by tylko w Budzie, dok鉅 te ca造 dw鏎 wkr鏒ce si przeniesie. Sprowadzenie kr鏊a na zamek budzi雟ki mia這 w intencjach rz鉅u, zlikwidowa wszystkie wewn皻rzne i zewn皻rzne trudnoci. Mia這 wzmocni i utrwali pozycj W璕r闚 w monarchii, a wewn靖rz kraju rozwi頊a po myli rz鉅u problem narodowociowy.

Ju 7 maja rz鉅owi w璕ierskiemu uda這 si uzyska decyzj kr鏊ewsk podporz鉅kowuj鉍 Wojskowe Pogranicze w璕ierskiemu ministerstwu wojny. Decyzja ta zosta豉 jeszcze potwierdzona specjalnym respektem kr鏊ewskim z dnia 8 czerwca. W tym samym czasie, kiedy podporz鉅kowywano graniczar闚 w璕ierskiemu ministerstwu wojny, Ferdynand przestrzega Jelaci潻, 瞠 utrzymanie jednoci korony w璕ierskiej jest niewzruszon wol i obowi頊kiem kr鏊ewskim wynikaj鉍ym z przysi璕i koronacyjnej. Jednoczenie rz鉅 na posiedzeniu 21 maja wezwa palatyna Stefana, by uda si niezw這cznie do Innsbruku w celu przeprowadzenia tam dymisji Jelaci潻. W wyniku rozm闚 jakie odby造 si w Innsbruku 28-29 maja mi璠zy delegacj w璕iersk, a arcks. Franciszkiem Karolem i bar. Doblhoffem, ministrem spraw wewn皻rznych rz鉅u wiede雟kiego, kr鏊 Ferdynand wyda z dat 29 maja zakaz odbycia Saboru chorwackiego, wyznaczonego na 5 czerwca, i wezwa bana do natychmiastowego wstawienia si do Innsbruku. Na wyznaczon w Innsbruku konferencj w sprawie ugody z W璕rami Jelaci nie przyby, motywuj鉍 to tym, 瞠 nie mo瞠 opuci Zagrzebia przed odbyciem Saboru chorwackiego, jak wiadomo, uznanego przez cesarza za nielegalny. Batthyany natomiast za蕨da odwo豉nia bana ze wszystkich zajmowanych stanowisk. 笆danie swoje premier W璕ier przeforsowa. Wysoka konferencja pod przewodnictwem arcyksi璚ia Franciszka Karola na posiedzeniach 7,8,9 i 10 czerwca postanowi豉 蕨dania w璕ierskie uwzgl璠ni. Po wyliczeniu wszystkich przest瘼stw bana przeciw ca這ci, wolnoci i konstytucji korony w璕ierskiej pozbawi go godnoci bana i wszystkich funkcji wojskowych oraz postawi go w stan oskar瞠nia. Nakaza ponadto wszystkim obywatelom ciga wymienionego buntownika i jego wsp鏊nik闚 a szczeg鏊nie Ludovita Gaja.

Oba manifesty kr鏊ewskie zabra ze sob triumfuj鉍y Batthyany i na mocy uchwa造 w璕ierskiej rady ministr闚 z 15 czerwca opublikowa je w oficjalnym pimie rz鉅owym Kozlony, dnia 18 czerwca z polecenia rz鉅u oba manifesty opublikowa r闚nie Pulszky w Winer Zeitung dnia 19 czerwca.

Ministr闚 w璕ierskich szczeg鏊nie niepokoi這 to, 瞠 plany austro-s這wia雟kie znajdowa造 pos逝ch w ko豉ch dworskiej monarchii i nie spotka造 si ze sprzeciwem ze strony rz鉅u Pillersdorfa w Wiedniu. To te z wielk ulg przyj皻o w Peszcie wiadomo o rozp璠zeniu zjazdu s這wia雟kiego przez Windischgraetza oraz powstania w Pradze. W takiej sytuacji rz鉅 w璕ierski podj像 natychmiast wsp馧prace z feldmarsza趾iem Windischgreatzem w ciganiu uczestnik闚 zjazdu s這wia雟kiego i czerwcowego powstania ludu praskiego. Okazji do tego dostarczy豉 tzw. afera Thuranszkyego, kt鏎y by obywatelem W璕ier z teren闚 S這wacji i bra udzia w powstaniu praskim. Schwytany przez policj z這篡 przed s鉅em praskim zeznania obci嘀aj鉍e niekt鏎ych S這wak闚, jednak瞠 relacje jego by造 w wi瘯szoci fantazj m這dego winia. Lecz odpowiada造 篡czeniom w豉dz ledczych, a szczeg鏊nie Windischgraetza, kt鏎y przekaza je natychmiast palatynowi W璕ier z prob o wszcz璚ie ledztwa i przekazanie mu wynik闚. Na tym nie zako鎍zy豉 si wsp馧praca rz鉅u w璕ierskiego z Windischgraetzem.

W po這wie czerwca policja peszte雟ka aresztowa豉 czterech agitator闚 s這wia雟kich. Na polecenie min. Szemerego obszerny raport w tej sprawie sporz鉅zi dyrektor policji peszte雟kiej, radyka Perczel. Z raportu tego wynika 瞠 aresztowanymi byli: Franciszek Kazda, m這dy Czech, uczestnik wiede雟kiej rewolucji majowej, oraz trzech Serb闚 peszte雟kich, uczestnik闚 Skupsztyny kar這wieckiej i zjazdu praskiego. By豉 to wi璚 wsp馧praca dw鏂h trybuna堯w ledczych przeciwko S這wianom zagra瘸j鉍ym porz鉅kowi monarchii i ca這ci korony w璕ierskiej.

Droga libera堯w w璕ierskich od marca do czerwca 1848 roku, od og這szenia wolnoci, r闚noci i braterstwa do wsp馧pracy z Windischgraetzem, wykazuje, jak cofa豉 si w璕ierska rewolucja. W lecie 1848 roku trudno nawet dopatrzy si w polityce rz鉅u Batthyanyego kontynuacji dzie豉 rewolucji marcowej. Nad polityk rz鉅u Batthyanyego zaci嘀y豉 kwestia narodowociowa.

W tym samym czasie, kiedy stosunki rz鉅u w璕ierskiego z dynasti uk豉da造 si dla W璕r闚 najpomylniej, na po逝dniu kraju, w serbskiej Wojwodinie wybuch豉 wojna. Skupsztyna kar這wiecka powo豉豉 do 篡cia sta造 komitet narodowy sk豉daj鉍y si z pi皻nastu cz這nk闚. Na czele Odboru stan像 pocz靖kowo patriarcha Rajaci. W sk豉d Odboru wesz這 te wielu m這dych i utalentowanych dzia豉czy, kt鏎ych przyw鏚c by rewolucjonista Svetozar Mileti. Grupa ta sta豉 w ostrej opozycji do Rajaci潻. Do szczeg鏊nie jednak ostrego konfliktu dosz這 od samego pocz靖ku istnienia Odboru mi璠zy Rajaci熰m a Stratimirovi熰m. Przyw鏚cy serbscy zdawali sobie spraw, 瞠 wojna z W璕rami jest nieunikniona, 瞠 narodowe 蕨dania serbskie s mo磧iwe do zrealizowania jedynie na drodze walki zbrojnej. W odezwie do narodu serbskiego z 24 maja wzywali do zbrojenia si. Zasadniczym celem Odboru by這 zorganizowanie si造 zbrojnej, a tej mog這 dostarczy najszybciej Pogranicze Wojskowe. Na wiadomo, 瞠 rz鉅 w璕ierski wysy豉 wojsko przeciw zbuntowanym Serbom, Odbor wyda szereg odezw do graniczar闚, wzywaj鉍 ich do natychmiastowego przy章czenia si do sprawy serbskiej. Wszelkie pr鏏y uspokojenia graniczar闚 czynione przez komendant闚 Wojskowego Pogranicza nie da造 瘸dnych rezultat闚. Na wrogie stanowiska graniczar闚 wobec W璕r闚 wp造n窸a tak瞠 decyzja kr鏊ewska z 7 maja, podporz鉅kowuj鉍a Pogranicze Wojskowe w璕ierskiemu ministerstwu wojny. Manifest cesarski wydany 10 czerwca, wzywaj鉍y ich do spokoju i podporz鉅kowania si w璕ierskiemu ministerstwu wojny, pozosta bez skutku.

Do rozpocz璚ia dzia豉 wojennych mi璠zy Serbami a W璕rami dosz這 12 czerwca. Genera Hrabowszky w myl polecenia otrzymanego z Pesztu, wezwa Odbor do rozwi頊ania si, a gdy to nie odnios這 瘸dnego skutku, uderzy na Kar這wce. W ten spos鏏 rozpocz窸a si wojna serbsko-w璕ierska, kt鏎a by豉 te pocz靖kiem powszechnej wojny narodowociowej na W璕rzech.

W Wiedniu posiadano wyczerpuj鉍e informacje o ruchu serbskim z dw鏂h r鏚e: od komendant闚 Wojskowego Pogranicza, cilej bior鉍: od gen. Hrabowszkyego, gen. Pireta, pu趾. Ungerhofera oraz od konsula austriackiego w Belgradzie, pu趾. Mayerhofera. Ot騜 Mayerhofer na pocz靖ku rewolucji 1848 ostrzeg Wiede przed ruchliwoci iliryjsko-panslawistycznej partii.

Z powy窺zego wida, jak oficjalne czynniki austriackie by造 zaniepokojone planami zjednoczenia S這wian po逝dniowych. Mayerhofer interweniowa wielokrotnie u rz鉅u serbskiego, przewa積ie razem z Danilewskim. Ich dzie貫m by豉 likwidacja komitet闚 pomocy, zorganizowanych w Belgradzie, dla uzbrojenia i wyposa瞠nia w pieni鉅ze Serb闚 z Wojwodiny. W swoich raportach przestrzega te rz鉅 austriacki, 瞠 podporz鉅kowanie Pogranicza Wojskowego rz鉅owi w璕ierskiemu mo瞠 doprowadzi do interwencji z zewn靖rz, i to nie tylko Ksi瘰twa Serbskiego, ale i Rosji.

Mayerhofer patrzy zatem na konflikt w璕iersko-serbski pod k靖em jednoci i ca這ci monarchii, jego trosk by這 zlokalizowanie konfliktu i przeciwdzia豉nie interwencji obcej. Dopiero w chwili kiedy od strony rz鉅u serbskiego nie grozi這 interesom Austrii 瘸dne niebezpiecze雟two, Mayerhofer proponowa swym w豉dzom by potajemnie kierowa造 tym ruchem. Jednak瞠 i wtedy Ficquelmont, austriacki minister spraw zagranicznych, poleca mu zachowa neutralno wobec konfliktu serbsko-w璕ierskiego.

Czynniki w璕ierskie nie tylko nie uzna造 faktu og這szenia samodzielnej Wojwodiny, ale nie chcia造 r闚nie zezwoli na obj璚ie przez p趾. Supljikaca stanowiska wojewody.

Stefan Supljikac, przebywa na froncie w這skim w armii marsza趾a Radetzkyego. Z pocz靖kiem czerwca wyjecha豉 specjalna delegacja serbska z Wojwodiny prosi marsza趾a o zwolnienie ze s逝瘺y Supljikaca. Radetzky zwr鏂i si z t spraw do ministra wojny hr. Latoura. Rz鉅 austriacki poleci Latourowi odm闚i prob delegacji serbskiej. Dnia 22 czerwca Latour w odpowiedzi Radetzkyemu pisa wi璚, 瞠 wyb鏎 wojewody przez zgromadzenie serbskie nie zosta zatwierdzony i dlatego musi by uwa瘸ny za nielegalny. Minister Latour w sprawie Wojwodiny popar stanowisko swojego rz鉅u. Takie stanowisko zaj瘭i r闚nie Hrabowszky i Piret.

Skupsztyna kar這wiecka w punkcie czwartym swoich postanowie og這si豉 sojusz Wojwodiny ze Zjednoczonym Tr鎩jednym Kr鏊estwem Dalmaty雟ko-Chorwacko-Slavo雟kim. W Zagrzebiu akcja ta skupia豉 si zawsze wok馧 Gaja, kt鏎y by najgor皻szym or璠ownikiem zjednoczenia S這wian po逝dniowych. Szczytowym momentem tej wsp馧pracy serbsko-chorwackiej by豉 wizyta Rajaci潻 w Zagrzebiu. Na wyran prob Serb闚, Sabor zagrzebski mianowa chorwackim m篹em zaufania dla Wojwodiny hr. Alberta Nugenta. Nugent przyby do Wojwodiny tu po ataku Hrabowszkyego na Kar這wce. Zg這si si do Hrabowszkyego namawiaj鉍 go do porzucenia sprawy w璕ierskiej i przy章czenia si do Jelaci潻. Hrabowszky jednak瞠 propozycje te odrzuci. Sabor chorwacki natomiast prosi kr鏊a Ferdynanda o udzielenie dymisji genera這wi i mianowanie na jego miejsce bana Chorwacji. Jelaci za w Innsbruku zwr鏂i si do komendanta Petrovaradinu o wstrzymanie dzia豉 wojennych przeciw Serbom. Na tym praktycznie wyczerpa豉 si pomoc Jelaci潻 dla powsta鎍闚 serbskich. Stanowisko bana wywo豉這 rozgoryczenie w Kar這wcach, bardzo ostre stanowisko przeciw Jelaci熪wi zaj窸a lewica serbska w Belgradzie.

Patriarcha Rajaci dopiero pod presj t逝m闚 zgodzi si na zwo豉nie Skupsztyny. Nie mia on te wp造wu na wybuch wojny serbsko-w璕ierskiej i nie bra udzia逝 w jej przygotowaniach, gdy w chwili wybuchu wojny przebywa w Innsbruku na czele delegacji do kr鏊a. Przed swoim wyjazdem zostawi Odborowi instrukcj, by unika wszelkich zadra積ie z rz鉅em w璕ierskim. Jednak瞠 o powrocie do kraju nie m鏬 ju cofn寞 wydarze, nie m鏬 zatrzyma wojny z W璕rami cho熲y dlatego, 瞠 rz鉅 w璕ierski jego osobicie obci嘀a zarzutem wywo豉nia buntu serbskiego. Najlepszym podsumowaniem 闚czesnego stanowiska Serb闚 by memoria z這穎ny austriackiemu ministrowi Doblhoffowi przez delegat闚 serbskich.

Patriarcha Rajaci w licie do gen. Hrabowszkyego z dnia 1 sierpnia wyra瘸 najwi瘯sze ubolewanie z powodu stanowiska dworu i rz鉅u w璕ierskiego w sprawie serbskiej. Patriarcha gro蕨c dworowi wiede雟kiemu i rz鉅owi w璕ierskiemu, sk豉da im jednoczenie oferty. W tej sytuacji losy serbskiego ruchu narodowego zale瘸造 od tego, kt鏎a ze stron: reakcyjny dw鏎 austriacki czy rz鉅 w璕ierski, pierwsza przyjmie ofert przyw鏚cy ruchu serbskiego.

Atak Hrabowszkyego na Kar這wce 12 czerwca 1848 sko鎍zy si pora磬. Okaza這 si nagle, 瞠 Serbowie s nie tylko zdolni do wysuwania 蕨da, ale i do zdecydowanej walki zbrojnej. Na skutek zabieg闚 komisarza Csernovitsa dosz這 do zawieszenia broni mi璠zy walcz鉍ymi stronami dnia 24 czerwca. Proklamacje o zawieszeniu broni podpisali z jednej strony Csernovits i Hrabowszky, z drugiej strony Stratimirovi i 16 cz這nk闚 Odboru.

Zawieszenie broni z Serbami wywo豉這 w Peszcie mieszane uczucia. W artykule na temat powstania serbskiego Kossuth zaatakowa Hrabowszkyego i Csernovitsa za prowadzenie wobec Serb闚 豉godnej polityki. Jego zdaniem Rajaci潻 nie nale瘸這 wypuszcza z Wojwodiny na czele delegacji do Innsbruka, lecz zatrzyma go si豉 w Kar這wcach i postawi pod s鉅 dorany. W nast瘼stwie uchwa造 sejmu, kt鏎a upowa積i豉 rz鉅 do energicznego dzia豉nia przeciw Serbom, minister Szemere przyst雷i do akcji. Nakaza on komisarzowi przej do zbrojnego t逝mienia powstania. R闚noczenie gen. Bechtold otrzyma rozkaz rozpocz璚ia dzia豉 wojennych. Taka polityka rz鉅u w璕ierskiego wobec Serb闚 mia豉 pe軟 aprobat dworu austriackiego.

19 lipca rz鉅 ustanowi w Baczce i Banacie s鉅y wojenne; 24 lipca Szemere pozbawi Csernovitsa funkcji komisarza kr鏊ewskiego. Odwo豉nie go oznacza這 ostateczn likwidacj, kruchej wprawdzie, mo磧iwoci pokojowego rozwi頊ania konfliktu.

Kossuth 26 lipca wyst雷i w sejmie z projektem skolonizowania terenu Wojwodiny zas逝穎nymi 穎軟ierzami w璕ierskimi i Seklerami siedmiogrodzkimi. Projekt ten sejm w璕ierski uchwali 3 sierpnia, a senat 7 sierpnia. Wroga polityka czynnik闚 w璕ierskich doprowadzi豉 w konsekwencji do krwawych walk z Serbami w lecie 1848. Przeciw Serbom walczy造 pospo逝 z wojskami w璕ierskimi i w璕iersk gwardi narodow wojska cesarskie. Powsta鎍om przyszli z pomoc ochotnicy z Ksi瘰twa, kt鏎ymi dowodzi Kni潻nin.

Rz鉅 Batthyanyego m鏬 si wkr鏒ce przekona, jak kruche by造 podstawy, na kt鏎ych budowa swoj polityk. 畝den z pal鉍ych problem闚 politycznych kraju nie zosta rozwi頊any. Nie utrwalono niepodleg這ci kraju, nie zlikwidowano problemu narodowociowego i nie usuni皻o, jak si okaza這, nieufnoci mi璠zy Wiedniem a Pesztem.

Jednak瞠 konflikt mi璠zy Wiedniem a Pesztem nie by tylko walk mi璠zy kamaryl dworsk z rz鉅em Batthyanyego. Konflikt ten mia daleko g喚bsze pod這瞠 i szersze rozmiary. Na stosunek bur簑azji austriackiej do rz鉅u w璕ierskiego wp造n窸a szczeg鏊nie silnie odmowa rz鉅u Batthyanyego w sprawie przej璚ia czci d逝gu pa雟twowego. Chodzi這 tu o 200 milion闚 forint闚, kt鏎e rz鉅 w璕ierski mia sp豉ca Wiedniowi po 10 milion闚 rocznie. Bur簑azja wiede雟ka by豉 t spraw bezporednio zainteresowana. Tymczasem w rz鉅zie w璕ierskim sprawa ta nie znalaz豉 ani jednego g這su popieraj鉍ego. Szczeg鏊nie jednak silnie oponowali Szechenyi i Deak, t逝macz鉍, 瞠 W璕ry nie s w stanie p豉ci tak ogromnej sumy 10 milion闚 rocznie. Deak po wielu latach 瘸這wa tego kroku. Jednak Kossuth w 1849 roku owiadczy, 瞠 trzeba by這 cz tego d逝gu przyj寞, by wytr鉍i reakcji or篹 z r瘯i.

Drug spraw, kt鏎a wp造n窸a wzrost wrogiego nastawienia bur簑azji wiede雟kiej przeciwko W璕rom, by這 zarz鉅zenie w璕ierskiego ministra handlu Klauzala i ministra skarbu Kossutha, likwiduj鉍e na W璕rzech austriacki monopol tytoniowy i nak豉daj鉍y c豉 na niekt鏎e austriackie towary, m.in. na cukier.

Opr鏂z tych spraw niezmiernie emocjonalnie na opini wiede雟k podzia豉這 ostateczne odm闚ienie przez sejm w璕ierski udzielenia Austrii pomocy zbrojnej przeciw W這chom.

W maju i czerwcu, a wi璚 w czasie kiedy stosunki rz鉅u w璕ierskiego z dworem austriackim uk豉da造 si dla W璕r闚 najpomylniej, szeroka liberalna opinia wiede雟ka by豉 nastawiona najbardziej antyw璕iersko. Rozbicie monarchii austriackiej by這 dla wielkiej bur簑azji wiede雟kiej ograniczeniem jej wp造w闚 i podci璚iem mo磧iwoci jej rozwoju.

Libera這wie austriaccy, kt鏎zy na pocz靖ku rewolucji manifestowali swego rodzaju patriotyzm niemiecki, szybko przeszli, wobec groby rozbicia monarchii, na pozycje obrony jej ca這ci. Przyj璚ie przez Austri zasady narodowociowej ich zdaniem oznacza這 by dla niej katastrof. Idea貫m libera堯w austriackich by這 pa雟two scentralizowane, gdzie pod kopu章 administracji niemieckiej, jedynie zdolnej podnie inne narodowoci na wy窺ze stadium cywilizacji, obywatele cieszyli by si r闚nymi dla wszystkich prawami.

W teorii tej widzimy pe軟 analogie z tym, co g這sili i wprowadzali w czyn libera這wie w璕ierscy. Lecz w tej analogi, a nawet to窺amoci programowej tkwi konflikt. Dla libera堯w austriackich W璕ry to r闚nie monarchia austriacka, Gesamtstaat, kt鏎e dla dobra obywateli musi by rz鉅zone centralnie z Wiednia. Rz鉅 peszte雟ki napotka wi璚 w centralizmie libera堯w wiede雟kich takiego samego wroga jak narodowoci niemadziarskie W璕ier w centralizmie libera堯w madziarskich. Sprawa konfliktu w璕iersko-austriackiego w 1848 roku nie by豉 wi璚 tylko kwesti walki liberalnego rz鉅u w璕ierskiego z reakcyjnym dworem habsburskim. Istnia造 trzy sprawy, kt鏎e stanowi造 sta造 przedmiot konfliktu mi璠zy Pesztem a Wiedniem. By造 to: wojsko, skarb i polityka zagraniczna. Rz鉅 austriacki czeka tylko na okazje by ukr鏂i aspiracje W璕r闚, w jego rozumieniu zbyt wybuja貫, i sprowadzi niepodleg這 W璕ier do ram autonomii. Nie by這 wi璚 szans na rozwi頊anie konfliktu mi璠zy austriackim centralizmem, reprezentowanym przez liberalny rz鉅 wiede雟ki, a w璕ierskim niepodleg這ciowym patriotyzmem. W rozgrywce mi璠zy tymi dwoma programami, z kt鏎ych jeden stanowi o przysz這ci monarchii austriackiej, a drugi o przysz這ci W璕ier, strona austriacka mia豉 znacznie wi璚ej mo磧iwoci ni osaczony zewsz鉅 rz鉅 Batthyanyego.

Kossuth w mowie sejmowej 3 sierpnia stwierdzi, 瞠 trzy 篡wio造 sprzysi璕造 si w Wiedniu przeciw W璕rom: reakcja, rz鉅 wiede雟ki i S這wianie. Polityka narodowociowa rz鉅u Batthyanyego przekreli豉 w lecie 1848 mo磧iwoci jakiegokolwiek porozumienia mi璠zy Pesztem a narodowociami niemadziarskimi. Z ko鎍em sierpnia w dziejach rewolucji w璕ierskiej rozpocz像 si nowy okres, okres dramatycznego napi璚ia. W ko豉ch rz鉅owych, w sejmie i w szerokich rzeszach spo貫cze雟twa w璕ierskiego stawa這 si jasne, 瞠 zbli瘸 si okres pr鏏y, w kt鏎ym nar鏚 dla utrzymania swojej niepodleg這ci i swob鏚 obywatelskich b璠zie musia chwyci za bro. Z tego powszechnego zrywu patriotycznego wy豉ma豉 si rodzima reakcja w璕ierska, kt鏎a nigdy zreszt z ruchem narodowym si nie solidaryzowa豉 a teraz, w momencie krytycznym, pierwsza podburza豉 dw鏎 i Jelaci潻 do zbrojnego uderzenia na W璕ry celem przywr鏂enia dawnego porz鉅ku. Wraz z za豉maniem si lojalizmu, reprezentowanego w rz鉅zie przede wszystkim przez premiera Batthyanyego, opinia publiczna zacz窸a coraz wi璚ej udziela poparcia opozycji radykalnej. Wyrazem nowej polityki by造 s這wa Kossutha: B璠 pertraktowa cho熲y z diab貫m, ale z czarno鄴速 reakcj nigdy, cho熲y mnie na kawa趾i poci瘭i. Tymczasem czarno鄴速a reakcja stwarza豉 fakty dokonane jeden po drugim.

Po powrocie dworu cesarskiego z Innsbruku do Wiednia (12 sierpnia) cofni皻o pe軟omocnictwa dla palatyna W璕ier dnia 14 sierpnia. W kilkanacie dni pniej (26 sierpnia) obiecano Jelaci熪wi, 瞠 manifest czerwcowe zostan wkr鏒ce odwo豉ne, i wys豉no mu pieni鉅ze na cele wojenne. Dnia 28 sierpnia Jelaci donosi Rajaci熪wi, 瞠 w Wiedniu uznano s逝szno sprawy chorwackiej i serbskiej. Z dat 31 sierpnia wyszed reskrypt kr鏊ewski do palatyna W璕ier, w kt鏎ym ostatecznie dw鏎 wiede雟ki przekreli wszystkie dotychczasowe ust瘼stwa wobec rz鉅u w璕ierskiego. Oskar穎no rz鉅 w璕ierski o naruszenie sankcji pragmatycznej i 蕨dano zaniechania zbrojnych przygotowa przeciw Chorwatom i Serbom oraz podporz鉅kowania Pogranicza Wojskowego austriackiemu ministerstwu wojny. Po wydaniu reskryptu kr鏊ewskiego formalnoci ju tylko by manifest kr鏊ewski do Jelaci潻 z dnia 4 wrzenia. Kr鏊 zwraca si do dawnego buntownika i zdrajcy (wed逝g okrelenia manifest闚 czerwcowych) z wyrazami uznania, tytu這wa go lieber Baron i przywr鏂i do wszystkich politycznych i wojskowych godnoci. 笆dania Wiednia id鉍e w kierunku podporz鉅kowania sobie w璕ierskich finans闚, handlu, wojska i polityki zagranicznej wymierzone by造 w zasad niepodleg這ci, a sojusz Wiednia z ruchami narodowociowymi w zasad ca這ci pa雟twa w璕ierskiego. Obie te zasady nale瘸造 do fundament闚 polityki, na kt鏎ej si opiera i kt鏎 prowadzi rz鉅 Batthyanyego.

W ten spos鏏 polityka narodowociowa pierwszego, konstytucyjnego rz鉅u w璕ierskiego przerodzi豉 si z zagadnienia administracyjnego wewn皻rznopolitycznego w problem niepodleg這ci kraju. Z drugiej strony rozpoczynaj鉍a si walka z Wiedniem radykalizowa豉 polityczne 篡cie W璕ier.

Na pr騜no premier w璕ierski, odpowiedzialny za t polityk ugodow, ko豉ta wraz z ministrem Deakiem u dworu i rz鉅u wiede雟kiego mi璠zy 29 sierpnia a 11 wrzenia. W nast瘼stwie tego rz鉅 Batthyanyego poda si 10 wrzenia do dymisji, a nazajutrz, dnia 11 wrzenia wojska Jelaci潻 przekroczy造 w trzech punktach Draw, z kierunkiem marszu Peszt. Wtargni璚ie to sta這 si has貫m do rozpocz璚ia powszechnej wojny narodowociowej na W璕rzech, kt鏎ej preludium stanowi豉 wojna w Wojwodinie.

W jak瞠 innych warunkach rozpoczyna sw wojn przeciw W璕rom ban Chorwacji, ni t, jak w czerwcu rozpocz瘭i Serbowie. Rz鉅 w璕ierski przyzna Chorwatom, wprawdzie za pno, wszystkie prawa narodowociowe. Got闚 by nawet zgodzi si na ca趾owite oderwanie Chorwacji pod warunkiem zatrzymania dla siebie Rijeki i skrawk闚 Slawonii oraz zawarcia sojuszu chorwacko-w璕ierskiego. Ban Chorwacji rozpoczyna wojn z W璕rami nie w obronie przed agresj w璕iersk ani z braku ust瘼liwoci rz鉅u w璕ierskiego, lecz przeciwnie: wyst雷i sam jako agresor, dzia豉j鉍 jako wierny s逝ga Habsburg闚 i ich narz璠zie.

Serbowie nie mogli nawet marzy o podobnych ust瘼stwach ze strony rz鉅u w璕ierskiego. W chwili kiedy rozpoczyna造 si dzia豉nia wojenne serbsko-w璕ierskie, rz鉅 w璕ierski by u szczytu swych sukces闚. Ruch serbski spotka si z pot瘼ieniem zar闚no w Peszcie, jak i w Wiedniu. Nie uzyska te pomocy z Zagrzebia. Czyli walka Serb闚 by豉 w pierwszym okresie prawdziwie walk narodowowyzwole鎍za, w przeciwie雟twie do walki rozpocz皻ej przez Jelaci潻 11 wrzenia, kt鏎a tego charakteru nie mia豉. Jednak瞠 z chwil kiedy dw鏎 austriacki zdecydowa si na wojn z W璕rami i pchn像 przeciwko nim w pierwszej linii wojska Jelaci潻, osamotnieni dotychczas Serbowie znaleli si automatycznie w obozie reakcji. 18 wrzenia, a wi璚 w tydzie po rozpocz璚iu kampanii przez Jelaci潻, musia odej z Odboru Stratimirovi. Lewica serbska, podobnie jak i lewica chorwacka, przesz造 te w zmienionej sytuacji do opozycji przeciw swoim dyktatorom: Rajaci熪wi w Wojwodinie i Jelaci熪wi w Chorwacji. W ten spos鏏 ruch serbski straci sw鎩 pocz靖kowy charakter. Niezale積ie jednak od takich czy innych wewn皻rznych przeobra瞠 i powik豉 narodowe ruchy jugos這wia雟kie: serbskie i chorwackie, znalaz造 si w lecie 1848 w otwartej wojnie przeciw rz鉅owi w璕ierskiemu. By to przyk豉d dla innych ruch闚 narodowociowych, by p鎩 w lady Serb闚. Dotyczy to przede wszystkim Rumun闚 w璕ierskich, kt鏎ych lokalny konflikt z Serbami powstrzymywa przed ujawnieniem antyw璕ierskich nastroj闚. Inaczej jednak by這 w Siedmiogrodzie, data 11 wrzenia by豉 tam dat prze這mow. Podobnie Sasi siedmiogrodzcy dopiero po 11 wrzenia zerwali z W璕rami i zwi頊ali sw鎩 ruch z gen. Puchnerem, dow鏚c wojsk austriackich stacjonuj鉍ych w Siedmiogrodzie.

Wkroczenie wojsk Jelaci潻 na nizin w璕iersk rozpocz窸o wi璚 nowy okres w stosunkach narodowociowych na W璕rzech. Po逝dnie i wsch鏚 kraju stan窸y w ogniu walki, jedynie na p馧nocy kraju panowa na razie spok鎩.

Tymczasem w lecie 1848 r. na p馧nocy kraju istnia這 dla rz鉅u w璕ierskiego niebezpiecze雟two w postaci ruchu s這wackiego, kt鏎y w Peszcie uwa瘸no zawsze za wyraz intrygi panslawistycznej. Narodowy ruch s這wacki nie by zdolny do wszcz璚ia akcji na wz鏎 Serb闚, Chorwat闚 czy Rumun闚, ale za ich przyk豉dem narodowi przyw鏚cy s這waccy pokusili si o pewnego rodzaju demonstracje zbrojn, kt鏎a w historiografii s這wackiej nosi miano powstania wrzeniowego. Samo powstanie trwa這 niespe軟a 10 dni i sko鎍zy這 si kompromitacj jego organizator闚: Hurbana, Stura i Hodzy, kt鏎zy nie potrafili poci鉚n寞 za sob ani ch這p闚, ani mieszcza雟twa, ani inteligencji s這wackiej. Powstanie mia豉 wznieci kilkusetosobowa grupa ochotnik闚 zwerbowana w Wiedniu i sk豉daj鉍a si tylko w 10% ze S這wak闚. Tego rodzaju demonstracja zbrojna, maj鉍a miejsce mi璠zy 18 a 28 wrzenia, nie zawa篡豉 na tocz鉍ej si wojnie narodowociowej na W璕rzech. Narodowi przyw鏚cy s這waccy, po represjach stosowanych przeciw nim przez rz鉅 w璕ierski i po za豉maniu si zjazdu oraz powstania praskiego, jedyn szans dla swojej dalszej dzia豉lnoci widzieli w oparciu o ruchy po逝dniowos這wia雟kie, a zw豉szcza o Jelaci潻 w Zagrzebiu. Stur i Hurban znaleli si ju z ko鎍em czerwca w Zagrzebiu. Hurban w Saborze chorwackim 30 czerwca owiadczy wprost, 瞠 opuszczeni przez wszystkich S這wacy widz jedyny ratunek dla siebie w Chorwatach i banie Jelaci獘. Skoro tylko Chorwaci powstan przeciw W璕rom, S這wacy, zapewnia Hurban uczyni to samo. Jednak瞠 w tym samym czasie ban Chorwacji nie by jeszcze zdecydowany na wojn z W璕rami. Zawiedzeni w swych nadziejach przyw鏚cy s這waccy zacz瘭i szuka oparcia w Serbach. Z ko鎍em lipca Hurban pertraktowa z Rajaci熰m w Kar這wcach, a z pocz靖kiem sierpnia bawi w Belgradzie, gdzie kontaktowa si z Vuci熰m, Petronijevi熰m i Kni潻ninem. W tym czasie kiedy Hurban zabiega o pomoc Serb闚 z Wojwodiny i z Ksi瘰twa, Stur w Zagrzebiu nawi頊ywa kontakty z Gajem, z lewic chorwack skupion wok馧 Slavenskiego Jugu, a nawet z Obrenovi潻mi. Trzeci przyw鏚ca s這wacki, Hodza dzia豉 w Wiedniu, szczeg鏊nie wr鏚 pos堯w czeskich do sejmu austriackiego, od kt鏎ych uzyska pomoc finansow.

Z ko鎍em sierpnia wszystkie zabiegi s這wackie zogniskowa造 si w Wiedniu. Uzgodniono plany powstania i uzale積iono je od operacji bana na W璕rzech. S這wacy mi瘭i w p馧nocno-zachodniej czci kraju dokona dywersji zbrojnej i odci鉚n寞 cze wojsk w璕ierskich. W akcj zosta造 wci鉚ni皻e tak瞠 ko豉 dworskie i rz鉅 wiede雟ki. Pocz靖kowo kontakty rz鉅u wiede雟kiego ze S這wakami trzymane by造 w cis貫j tajemnicy, od pocz靖ku wrzenia natomiast, kiedy sprawa agresji Jelaci潻 przeciw W璕rom bu豉 ju zdecydowana, kontakty te przybra造 jawn i konkretn form. Rz鉅 udzieli pomocy finansowej S這wakom, oraz pokry koszta ekspedycji do granicy s這wackiej.

Emigranci s這waccy zbiegli przed pocigiem policji w璕ierskiej z kraju i przed Windischgraetzem z Pragi, szybko znaleli schronienie i opiek w Zagrzebiu, zar闚no u bana Chorwacji, jak i u Gaja oraz u najbardziej w tym czasie antyw璕ierskiej lewicy chorwackiej. W Wiedniu popiera造 ich ko豉 dworskie z g這w antyw璕ierskiego spisku, ministrem wojny Latourem. Szczeg鏊nie jednak serdeczne stosunki utrzymywali z Czechami i to zar闚no z lewic Frica, jak i reakcyjnymi pos豉mi do sejmu austriackiego. Dla cel闚 walki z W璕rami powo豉no z pocz靖kiem wrzenia w Wiedniu S這wack Rad Narodow, kt鏎ej kierownictwo polityczne spocz窸o w r瘯ach Stura, Hurbana i Hodzy, a doradcami wojskowymi zostali Bloudek i Zach. S這wacka Rada Narodowa wyda豉 te specjaln odezw, wydan w Wiedniu 10 wrzenia do Ukrai鎍闚 w璕ierskich do czynnego wyst雷ienia przeciw W璕rom. Przez wzniecenie powstania w S這wacji reakcja wiede雟ka chcia豉 zamkn寞 od p馧nocy piercie bunt闚 narodowociowych okr嘀aj鉍ych wok馧 nizin w璕iersk. Batthyany, kt鏎y po dymisji z 10 wrzenia pe軟i tymczasowo obowi頊ki premiera, tak pisa w odezwie do narodu 9 wrzenia: Drog nasz ojczyzn otacza k豉mstwo i zdrada. Wrogowie naszej wolnoci mami nasz 豉twowierny lud podejrzeniami, wzbudzaj nienawi mi璠zy r騜nymi wyznaniami, nawo逝j r騜noj瞛ycznych naszych obywateli do nieuznawania zwi頊ku prawnego.

O ile s這wa tej odezwy nie r騜ni造 si od tych, kt鏎e premier W璕ier w tej samej sprawie wyg豉sza w okresie poprzednim, o tyle gruntownej zmianie uleg豉 sytuacja kraju. We wrzeniu problem narodowociowy na W璕rzech straci swoje dawne oblicze. Teraz nawet daleko id鉍e ust瘼stwa rz鉅u w璕ierskiego nie zdo豉造 zatrzyma narodowociowych ruch闚 zbrojnych. Narodowo by豉 tylko parawanem dla reakcji, kt鏎ej celem by這 zniszczenie dzie豉 rewolucji.

Dnia 28 wrzenia zosta zamordowany na mocie peszte雟kim hr. Lamberg, mianowany przez cesarza g堯wnodowodz鉍ym wojsk na W璕rzech. Sta這 si to pretekstem do otwartej ju wojny austriacko-w璕ierskiej. W豉dze w kraju przej像 Komitet Obrony Narodowej, w kt鏎ym poczesne miejsce zaj瘭i radyka這wie. Problem narodowociowy sta si na nowo aktualny dopiero wtedy, kiedy lewica poszczeg鏊nych narodowoci niemadziarskich wyst雷i豉 przeciw w豉snemu reakcyjnemu kierownictwu i wyci鉚n窸a ku W璕rom r瘯 do zgody. Ale i w闚czas libera這wie w璕ierscy, kt鏎ych przyw鏚c by nadal Ludwik Kossuth, r瘯i tej nie przyj瘭i. Zrobili to pniej, zbyt jednak pno, bo dopiero w momencie ostatecznej katastrofy powstania.


Bibliografia:
Wac豉w Felczak: W璕ierska polityka narodowociowa przed wybuchem powstania w 1848, Wroc豉w 1964 r., Zak豉d Narodowy im. Ossoli雟kich.