Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Kartuzja i鋀 jeden z najstarszych s這we雟kich orodk闚 kultury i duchowoci

dodany: 10.01.2002 | autor: Ewa Kaczmarska


Zakon Kartuz闚 powsta w czasie, gdy Papie Urban II wzywa narody europejskie na krucjat, kt鏎a mia豉 ponownie zjednoczy (podzielon pod wzgl璠em duchowym) Europ. W roku 1048 w. Brunon i jego szeciu towarzyszy, w poszukiwaniu miejsca odpowiedniego dla pustelnik闚, przybyli do Grenoble. Tam, z pomoc biskupa Hugo znaleli dzik alpejsk dolin Chartreuse nazwan tak z powodu licznych grani i urwisk skalnych i tak te nazwali swoj pierwsz jak i wszystkie nast瘼ne siedziby. Zakon zosta ukonstytuowany na pierwszym generalnym zgromadzeniu przeor闚 w 1140 r., a nast瘼nie uznany przez Papie瘸 Aleksandra III we wrzeniu 1176 roku.

Kartuzi s pustelnikami, 篡j w zupe軟ym odosobnieniu i nawet 篡cie wsp鏊notowe w klasztorze jest ograniczone do minimum. Dziel si oni na dwie grupy mnich闚 i braci wieckich. Trudne warunki w pierwszym eremie (nieurodzajna ziemia, d逝gie i ostre zimy, itd.) wp造n窸y na decyzj o tym, i w ka盥ej kartuzji mia這 zamieszkiwa 13 mnich闚 i 16 braci; to surowe ograniczenie zosta這 pniej z豉godzone. Zaj璚iem mnich闚 z racji wykszta販enia by這 w g堯wnej mierze studiowanie Pisma wi皻ego oraz dzie duchowych, natomiast zadaniem niewykszta販onych braci by豉 praca fizyczna. Podobnie jak w stylu 篡cia, tak i, jeli chodzi o pisarstwo duchowe Kartuzi s raczej ma這m闚ni. w. Brunon napisa tylko dwa listy. Jeden z nich sta si podstaw Ksi璕i Zwyczaj闚 spisanej dopiero ok. 1127 r. przez Guigio I (czwartego przeora). Wr鏚 zasad w niej zawartych autor k豉dzie szczeg鏊ny nacisk na prostot, umiarkowanie oraz wewn皻rzny pok鎩. Eremici powinni zachowywa surow prostot w liturgii i oficjum, ub鏀two winno by przestrzegane z wielk gorliwoci. Kartuzi jako pustelnicy powinni zachowywa cis貫 milczenie i samotno w celi. Wszystko w 篡ciu kartuza podporz鉅kowane jest modlitwie i samotnoci i ma on wszystko, czego potrzebuje, aby nie musia opuszcza swojej celi. To w豉nie ze wzgl璠u na wyrane ukierunkowanie kontemplacyjne jak i wymagaj鉍e warunki 篡ciowe zakon Kartuz闚 nie rozrasta si tak szybko jak na przyk豉d zakon Cysters闚.

Aby zrozumie jak wielkie znaczenie na ziemiach s這we雟kich odgrywa造 zakony musimy cofn寞 si do redniowiecza. W tym czasie w Europie by造 tylko dwa rodzaje orodk闚 篡cia kulturowego siedziby biskup闚 oraz klasztory. Te ostatnie odgrywa造 r闚nie wa積 rol w rozwoju gospodarczym. (Stan ten trwa a do czasu, gdy zacz窸a rozwija si kultura mieszcza雟ka.) Poniewa w Lublanie pierwsze biskupstwo powsta這 dopiero w po這wie XV wieku, jedynymi orodkami redniowiecznej kultury na ziemiach s這we雟kich by造 klasztory.

Kartuzja i鋀 jeden z najwa積iejszych klasztor闚 na obszarze s這we雟kim powsta豉 i zacz窸a si rozwija za panowania ostatnich w豉dc闚 z dynastii Tragau Ottokara III i jego syna, pierwszego styryjskiego wojewody Ottokara IV. Kartuzja ta powsta豉 w czasie, gdy polityka i wiara, a tak瞠 w豉dza wiecka i kocielna by造 cile ze sob zwi頊ane. Wraz z ustanowieniem klasztoru w i醀ch zakon Kartuz闚 rozszerzy si na wsch鏚. Kartuzja i鋀 by豉 dopiero dziewi皻nastym eremem zakonu, mimo i od mierci w. Brunona (6 padziernika 1101 r.) min窸o ponad p馧 wieku. By豉 ona zarazem pierwsz siedzib Kartuz闚 znajduj鉍 si w rodkowej Europie, poza granicami Francji i W這ch kraj闚, w kt鏎ych zakon powsta i rozwin像 si. Konsekwencja w przestrzeganiu niezwykle surowej dyscypliny, prostota i pokora przysporzy造 Kartuzom wielu zwolennik闚. Zakon ten uznawany by za taki, kt鏎y nigdy nie zboczy z w豉ciwej drogi. Dlatego te wielu by這 ch皻nych a瞠by mie w swoim s零iedztwie zakonnik闚, kt鏎ych spos鏏 篡cia odpowiada 闚czesnym wzorcom. Ludzie wierzyli, 瞠 modlitwy zakonnik闚 pomog im osi鉚n寞 zar闚no ziemskie jak i wieczne szczcie. Nie brakowa這 zatem tych, kt鏎zy oddawali Kartuzom maj靖ki ziemskie, aby ci zak豉dali na nich swoje siedziby, a tak瞠 dobroczy鎍闚, kt鏎zy dbali o to, aby kartuzja mog豉 si rozwija.

Jak ju wspomnia豉m inicjatorem ustanowienia kartuzji w i醀ch by hrabia Ottokar III. Nie wiadomo dok豉dnie gdzie si zetkn像 z zakonnikami, ale istniej na ten temat trzy hipotezy. M鏬 dowiedzie si o nich b鉅 to podczas wizyty we W這szech (w latach 1154 55), b鉅 te we Francji. W obu tych krajach spotyka si z niemieckim w豉dc Fryderykiem Barbaross. Prawdopodobne jest r闚nie przypuszczenie, 瞠 zaznajomi si z nimi, gdy bra udzia w drugiej wojnie krzy穎wej. Na pocz靖ku Ottokar zwr鏂i si z prob bezporednio do mnich闚 z Wielkiej Kartuzji, niestety bez powodzenia. Hrabia nie zrezygnowa jednak ze swoich zamiar闚 i dlatego te poprosi o pomoc papie瘸 Aleksandra III. I to w豉nie dzi瘯i porednictwu zwierzchnika Kocio豉 m鏬 zrealizowa sw鎩 zamys. Historycy zajmuj鉍y si dziejami zakonu Kartuz闚 za czas powstania klasztoru przyjmuj okres pomi璠zy 1155 a 1160 rokiem. Przekonani s, 瞠 mnisi osiedlili si na nowym miejscu przed 1164 r. Jedynym rzetelnym r鏚貫m jest akt za這篡cielski z roku 1165, spisany ju po mierci Ottokara III (w grudniu 1164). Istniej te legendy zwi頊ane z powstaniem kartuzji w i醀ch. Wed逝g pierwszej z nich Ottokar na miejsce powstania klasztoru wybra po這瞠nie wskazane przez Jana Chrzciciela, kt鏎y ukaza si hrabiemu. Druga powiada, i Ottokar rozpocz像 budow w Konicach, ale Jan Chrzciciel poleci przerwa prace (mimo, 瞠 budowla by豉 prawie sko鎍zona) i wznie klasztor w wyznaczonym przez siebie miejscu.

Pierwszym prze這穎nym kartuzji by Beremund, w kt鏎ego 篡豉ch (jak twierdz historycy S. Pusch i E. Froelich) p造n窸a krew kr鏊闚 angielskich. Wed逝g wi瘯szoci r鏚e historycznych Beremund by przeorem nie d逝瞠j ni dziesi耩 lat. Nie jest pewne czy zosta on w i醀ch czy powr鏂i do Francji. Faktem jest natomiast, i imi Beremunda wspomniane jest tylko w akcie fundacyjnym, a wszyscy kronikarze wymieniaj mnicha Jana jako drugiego przeora i nast瘼c Beremunda. W dokumencie za這篡cielskim Ottokar III nazywa siebie fundatorem kartuzji, a tak瞠 okrela miejsce powstania oraz granice posesji jak r闚nie przyznane przywileje. Hrabia podkrela, 瞠 posiad這 jest odpowiednia na siedzib Kartuz闚 ze wzgl璠u na okalaj鉍e j wzg鏎za. Ponadto fundator zakazuje aby ktokolwiek polowa, 這wi ryby, wypasa byd這 czy te w jakikolwiek inny spos鏏 zak堯ca spok鎩 mnich闚. Zastrzega tak瞠, aby kartuzja nie zosta豉 nigdy zamieniona na siedzib innego zakonu, a gdyby z jakiego powodu przesta豉 istnie ziemia powinna powr鏂i do niego, b鉅 w r璚e jego spadkobierc闚. W czasie kiedy zosta wydany statut, najwa積iejsze budynki zosta造 ju wzniesione aby umo磧iwi jak najszybszy rozw鎩 篡cia zakonnego. Pomimo tego, 瞠 kartuzja w i醀ch mia豉 wielu zwolennik闚 oraz licznych dobroczy鎍闚 roczne przychody by造 zbyt niskie aby zapewni godziwe utrzymanie trzynastu mnichom i szesnastu braciom. Dowiadujemy si o tym z dokumentu wydanego w 1177 roku przez papie瘸 Aleksandra III.

i鋘a kartuzja odegra豉 niezwykle wa積 rol w latach 1391 1410 kiedy to by豉 siedzib generalnego przeora. W owym czasie w Kociele mia豉 miejsce tzw. Schizma Zachodnia. Wybrano dw鏂h papie篡 Urbana VI i Klemensa VII. Siedzib pierwszego by Rzym, drugiego natomiast Avignon. W這chy, Niemcy, Anglia oraz kraje nordyckie i wschodnie uzna造 zwierzchnictwo Rzymu; Francuzi, Hiszpanie i Szkoci Avignonu. Wszystkie zakony odczu造 negatywne skutki schizmy i tak瞠 wr鏚 nich dosz這 do podzia逝 na lojalne wobec dw鏂h r騜nych zwierzchnik闚. Na Generalnym Zgromadzeniu w 1391 r. Kartuzja i鋀 zosta豉 wybrana na miejsce zgromadze kartuzji lojalnych wobec Rzymu. G堯wnym czynnikiem, kt鏎y wp造n像 na t decyzj by fakt, i Florencja b璠鉍a do tej pory siedzib zgromadze nie by豉 miejscem bezpiecznym w zwi頊ku z licznymi wojnami na terenie W這ch. W tym czasie kartuzja w i醀ch by豉 druga pod wzgl璠em znaczenia po Wielkiej Kartuzji.

W XV i XVI wieku kartuzi klasztor w i醀ch sta si twierdz, a bracia zmuszeni byli odpiera napady tureckie. W tych niespokojnych czasach kartuzja zacz窸a podupada, a w ko鎍u w latach 1564 1595 regularne 篡cie zakonne przesta這 istnie. Dopiero w 1595 r. na prze這穎nego mianowany zosta Vianus Gravelli. W przeci鉚u 27 lat jego zwierzchnictwa kartuzja na nowo uros豉 w si喚; powi瘯szy豉 si liczba zakonnik闚, odnowiony zosta koci馧 oraz budynki klasztorne. Niestety, pod koniec wieku XVII kartuzja popad豉 w d逝gi, z kt鏎ych uda這 jej si wyj dopiero na kr鏒ko przed likwidacj.

12 stycznia 1782 roku cesarz J霩ef II wyda dekret o rozwi頊aniu zakon闚 o charakterze kontemplacyjnym, w tym Kartuz闚, bowiem istnienie klasztor闚 nie zgodne by這 z koncepcjami owieceniowymi. Jako pierwsza, 22 stycznia tego roku, rozwi頊ana zosta豉 kartuzja i鋀. W tym czasie przebywa這 tam 12 mnich闚 i 3 braci wieckich. Zakonnikom pozwolono pozosta w kartuzji jeszcze przez sze miesi璚y. W tym czasie mieli oni podj寞 decyzje dotycz鉍e ich dalszej drogi 篡ciowej. Mnisi mogli szuka schronienia w klasztorach swoich zakon闚 zagranic lub przej do innego zgromadzenia. Bracia wieccy mogli powr鏂i do stanu laickiego co wi瘯szo z nich uczyni豉. Ostatni przeor, Antelm Pintar, otrzyma emerytur w wysokoci 800 z這tych dinar闚 rocznie, mnisi po這w tej sumy, a bracia wieccy po 150 dinar闚. Wyposa瞠nie zosta這 przekazane s零iednim kocio這m, wi瘯szo bogatych zbior闚 bibliotecznych zagin窸a; du瘸 cz budowli klasztornych zosta豉 pniej zniszczona. Wi瘯szo ocala造ch zbior闚 tj. ok.100 stu r瘯opis闚 i dwustu ksi鉚 znajduje si obecnie bibliotece Uniwersytetu w Grazu. Po rozwi頊aniu kartuzji, nieruchomoci oraz maj靖ek ziemski przesz造 na w豉sno tzw. Funduszu Religijnego. W roku 1827 zosta造 one wystawione na aukcj i sprzedana za 193 tysi鉍e z這tych dinar闚.

Klasztory Benedyktyn闚, Cysters闚 i Kartuz闚 a do zmierzchu redniowiecza by造 g堯wnymi orodkami sprzyjaj鉍ymi rozkwitowi nauki i sztuki oraz przyczynia造 si do rozwoju gospodarczego region闚, na kt鏎ych dzia豉造. Powszechnie znane s zas逝gi mnich闚 jak chodzi o przepisywanie ksi鉚. To w豉nie dzi瘯i tej pracy Kartuzi, kt鏎ym surowe regu造 ogranicza造 kontakt ze wiatem, mogli realizowa dzia豉lno duszpastersk. Na pocz靖ku przepisywali przede wszystkim teksty potrzebne na co dzie, tj. Bibli, ksi璕i liturgiczne, pisma ojc闚 Kocio豉 oraz teksty z zakresu teologii. Ale mnisi nie ograniczali si tylko do przepisywania dotychczas znanych dzie. Sami r闚nie byli tw鏎cami nowych idei, a swoj wiedz szerzyli z pomoc s這wa pisanego. W bibliotece znajdowa造 si zatem nie tylko ksi璕i o charakterze religijnym, ale r闚nie dzie豉 z zakresu filozofii, medycyny, przyrody, chemii czy astronomii. Nale篡 tak瞠 podkreli, 瞠 biblioteka zajmowa豉 w kartuzji drugie miejsce w hierarchii wa積oci, opr鏂z oczywicie budynku kocielnego. wiadczy o tym zapis z 1170 roku, w kt鏎ym czytamy Klasztor bez biblioteki jest jak twierdza bez arsena逝. Ocala貫 do dzi dziedzictwo kulturowe, zar闚no r瘯opisy jak i pozosta這ci architektoniczne, wskazuj na czo這w pozycj kartuzji i鋀 por鏚 闚czesnych klasztor闚 europejskich. Jej znaczenie podnosi te fakt, i w czasie Schizmy Zachodniej by豉 siedzib zwierzchnika rzymskiego, sprawuj鉍ego piecz nad kartuzjami lojalnymi wobec Rzymu. Najbardziej sugestywnym wiadectwem dorobku kulturowego tej kartuzji w okresie redniowiecza jest zapis Paola Santonina, towarzysz鉍ego biskupowi wizytuj鉍emu klasztor, w kt鏎ym stwierdza on, 瞠 nigdy i nigdzie nie widzia tak wspania造ch zdobyczy kultury.

Potwierdzone r鏚豉 historyczne przedstawiaj kartuz闚 z i jako oddanych dzia豉lnoci charytatywnej. Jej miejscem by np. tzw. hospital przykocielne schronisko i szpital, w kt鏎ym pomoc znajdowali okoliczni mieszka鎍y oraz strudzeni w璠rowcy. W kartuzji by豉 r闚nie publiczna apteka. Kiedy w 1773 roku zakazano aptekom klasztornym rozprowadzania lek闚, kartuzja i鋀 jako jedyna, za pozwoleniem gubernatora, zachowa豉 prawo do sprzeda篡 medykament闚.

W owym czasie wiele klasztor闚 zajmowa這 si produkcj szk豉. Wytwarza造 je nie tylko na w豉sne potrzeby, ale r闚nie czerpa造 zyski ze sprzeda篡. I to w豉nie kartuzi z i posiadali najstarszy tego typu zak豉d w okolicy.

Kartuzja i鋀, zaliczana do najstarszych klasztor闚 na ziemiach s這we雟kich, by豉 niezwykle wa積ym orodkiem nie tylko wiary ale i kultury. Jej wielki udzia w rozw鎩 regionu, na kt鏎ym dzia豉豉, jest niezaprzeczalny.


Bibliografia:

1. J.Auman: Zarys historii duchowoci, Kielce 1993

2. J.Mlinari: Kartuziji i鋀 in Jurkloter, Maribor 1991

3. Redovnitvo na Slovenskem Benediktinci, Cistercijani, Kartuzijani, Lubljana 1984