Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Anton Martin Slomek i jego walka o j瞛yk s這we雟ki w XIX wieku

dodany: 01.12.2001 | autor: Jadwiga Pieczonka


We wrzeniu ubieg貫go roku papie Jan Pawe II beatyfikowa w Mariborze pierwszego S這we鎍a - Antona Martina Slomka, wybitnego promotora kultury narodowej. Aby m闚i o biskupie Slomku, nale篡 przyjrze si bli瞠j sytuacji j瞛yka s這we雟kiego na prze這mie XVIII i XIX wieku. Nale篡 r闚nie zwr鏂i uwag na g堯wne cele kampanii j瞛ykowej A. Slomka - mianowicie na jego starania o uprawnienie j瞛yka s這we雟kiego zar闚no w administracji i szkolnictwie, jak i ca貫j szeroko poj皻ej kulturze.

W XVIII wieku S這we鎍y stanowili najmniej liczny nar鏚 monarchii Habsburg闚. By to nar鏚 ch這pski o bardzo niskim poczuciu to窺amoci narodowej. J瞛yk s這we雟ki traktowany by jako gwara ludowa. J瞛ykiem administracji na tych terenach by niemiecki (jedynie rzadko u篡wano s這we雟kiego do komunikowania rozporz鉅ze ch這pom). W szkolnictwie j瞛ykiem nauczania by r闚nie niemiecki, j瞛yk s這we雟ki wprowadzono tylko w nielicznych szko豉ch i to jako przedmiot uboczny.

Pewne zmiany przynios這 panowanie francuskie i utworzenie na tych terenach Prowincji Iliryjskich (w latach 1809-1813). J瞛yk s這we雟ki zosta wprowadzony do administracji i szkolnictwa (w tym ostatnim wprowadzono go jako j瞛yk wyk豉dowy w szkolnictwie ludowym, natomiast w szkolnictwie rednim j瞛ykiem wyk豉dowym by francuski lub w這ski, a s這we雟ki stanowi jeden z przedmiot闚). Istnienie Prowincji Iliryjskich by這 tylko kr鏒kim epizodem, kt鏎y jednak瞠 zmieni bardzo nastawienie dzia豉czy s這we雟kich do j瞛yka narodowego i jego praw. Ju pod koniec XVIII wieku sytuacja j瞛yka s這we雟kiego zacz窸a si zmienia. Po d逝gim zastoju zaczyna si odrodzenie literatury s這we雟kiej. Tworz wtedy wybitni S這we鎍y - poeta Valentin Vodnik oraz dramaturg i historyk Anton Toma Linhart. Tw鏎ca nowoczesnego literackiego j瞛yka s這we雟kiego, Jernej Kopitar pisze pierwsz naukow gramatyk. W tym okresie tworzy r闚nie najwi瘯szy s這we雟ki poeta France Preeren. Do tej grupy wybitnych S這we鎍闚 mo瞠my z pewnoci zaliczy biskupa Slomka.

Anton Martin Slomek urodzi si w 1800 roku w Slomie ko這 Ponikvi w Styrii w rodzinie ch這pskiej. W 1824 roku, po uko鎍zeniu seminarium duchownego w Celowcu, otrzyma wi璚enia kap豉雟kie. W 1829 roku zosta ojcem duchowym w seminarium. Po kilku latach powr鏂i do pracy w parafiach. W 1846 roku zosta proboszczem w Celju, a nast瘼nie biskupem diecezji lawanty雟kiej.

A. Slomek uwierzy w warto j瞛yka s這we雟kiego, dlatego walczy o jego r闚nouprawnienie, kt鏎e zapewni這by narodowi i jego kulturze swobodny dalszy rozw鎩 duchowy. Bo przecie to j瞛yk jest podstawowym elementem scalaj鉍ym nar鏚 i umo磧iwiaj鉍ym jedno jego kultury. Jak m闚i Slomek: J瞛yk jest rodkiem komunikacji mi璠zy narodami, jest najmocniejsz wi瞛i ka盥ego spo貫cze雟twa, kt鏎e jednoczy w braterski spos鏏. J瞛yk jest wi璚 wyj靖kowo wa積ym czynnikiem jednoci narodowej, zw豉szcza w przypadku narod闚, kt鏎e nie tworz odr瑿nej organizacji pa雟twowej.

Slomek zosta nauczycielem j瞛yka s這we雟kiego ju w czasie studi闚 teologicznych (w latach 1821 -1823). Uda這 mu si tak dobrze opanowa zawi這ci j瞛yka ojczystego, 瞠 dyrekcja teologii pozwoli豉 mu naucza go wr鏚 koleg闚. Kursy j瞛yka s這we雟kiego w Celowcu kontynuowa po uko鎍zeniu teologii, w latach 1829 - 1838. Naucza m這dych ksi篹y, a tak瞠 urz璠nik闚 pracuj鉍ych na tych terenach. Udziela wskaz闚ek m這dym poetom, przyczyniaj鉍 si w ten spos鏏 do doskonalenia i szerszego zastosowania j瞛yka s這we雟kiego jako j瞛yka literackiego. Dawa r闚nie rady na temat t逝maczenia utwor闚 obcych na j瞛yk s這we雟ki, m闚i: Nie t逝macz s堯w, ale myli (...) Pi瘯no j瞛yka s這we雟kiego nie zawiera si w poszczeg鏊nych s這wach, ale w ojczystych metaforach, zwi頊anych z ziemiami s這we雟kimi.

Kluczow spraw jest droga j瞛ykowa, jak wybra Slomek. By造 to bowiem pocz靖ki kszta速owania si literackiego j瞛yka s這we雟kiego. Podstaw da mu wybitny uczony Jernej Kopitar, pisz鉍 pierwsz gramatyk s這we雟k. Za Kopitarem przyj像 Slomek pogl鉅 o nowej ludowej podstawie literackiego j瞛yka s這we雟kiego, kt鏎a mog豉 odnowi 闚czesny zas鏏 leksykalny, pe貫n zniekszta販e i zapo篡cze. Jednoczenie pr鏏owa znale drog do zniwelowania r騜nic stylistyczno-znaczeniowych pomi璠zy dialektami styryjskimi, karynckimi i krai雟kimi. Kopitar wybrn像 z tego problemu opieraj鉍 sw鎩 j瞛yk literacki g堯wnie o dialekty krai雟kie (podobnie post雷i France Preeren). Slomek natomiast wybra drog literacko - j瞛ykowej integracji S這we鎍闚. W swych dzie豉ch rozwin像 syntaktyczny i leksykalny system wsp鏊nego, og鏊nos這we雟kiego j瞛yka literackiego. Opar go o dialekty rodkowos這we雟kie, z du篡m jednak udzia貫m s這wnictwa z obszaru Karyntii, Styrii i Panonii.

Tw鏎czo Antona Martina Slomka w j瞛yku s這we雟kim jest bardzo bogata i r騜norodna. Pisa poezj, cho nie by豉 ona dla niego celem, a rodkiem, by wzbudzi u rodak闚 mi這 do j瞛yka s這we雟kiego. Mimo to jednak w wielu utworach ukaza sw鎩 talent poetycki. Wczesne utwory maj charakter okolicznociowy - s to 篡czenia imieninowe i wiersze zach璚aj鉍e dla uczestnik闚 kursu j瞛yka s這we雟kiego w Celowcu, b鉅 dla szk馧. Pojawiaj si te wiersze na cze wybitnych S這we鎍闚 (np. Drava na cze Urbana Jarnika czy S這we雟ka swora - na cze Valentina Vodnika). Cz瘰te w jego tw鏎czoci s weso貫 toasty (np. Toast za S這we鎍闚), a tak瞠 wiersze wychowawcze. Du蕨 cz poezji zajmuje tw鏎czo dla dzieci - mo積a wymieni tu utwory takie jak Jagody i dzieci, Wieczorne s這鎍e, Dobranoc, Dzie dobry, czy Burza. Opr鏂z poezji napisa Slomek bardzo wiele podr璚znik闚, z kt鏎ych warto wymieni chocia瘺y Blae i Neica w szkole niedzielnej czy Apostolskie po篡wienie. Liczne utwory przeznaczy m這dzie篡 np. Chrzecija雟kie dziewictwo czy Szczliwa droga 篡cia. Tworzy te 篡woty, artyku造 okolicznociowe, bani i przypowieci, listy, kazania, a tak瞠 zbiera s這we雟kie przys這wia ludowe. Napisana przez niego gramatyka pod tytu貫m Inbegriff der slowenischen Sprache pozosta豉 jedynie w r瘯opisie.

Dzi瘯i r騜norodnoci swego pimiennictwa Slomek przyczyni si do rozwoju wielu odmian j瞛yka (zdzia豉 bardzo wiele dla j瞛yka publicystyki, a tak瞠 dla stylu naukowego, wprowadzaj鉍 naw terminologi gramatyczn, matematyczn, urz璠ow i przyrodoznawcz).

Du瞠 znaczenie mia造 zak豉dane przez Slomka instytucje, popularyzuj鉍e s這we雟kie pimiennictwo. W 1846 roku powsta這 czasopismo Drobtinice, w kt鏎ym publikowano opowiadania, przypowieci i przys這wia, przeznaczone zar闚no dla dzieci, jak i dla starszych. Natomiast w 1851 roku powsta豉 Mohorjeva Druba, kt鏎a sta豉 si wydawnictwem ksi嘀ek, popularyzuj鉍ych j瞛yk s這we雟ki. Jej za這瞠nie przynios這 najwi璚ej zas逝g dla s這we雟kiej ksi嘀ki.

Biskup Slomek podj像 r闚nie walk o wprowadzenie j瞛yka s這we雟kiego do szkolnictwa. J瞛yka s這we雟kiego uczono w nielicznych szko豉ch i to jedynie jako przedmiotu ubocznego. J瞛ykiem wyk豉dowym by niemiecki. A przecie jak m闚i Slomek: J瞛yk ojczysty jest kluczem do wykszta販enia. W innym miejscu twierdzi: To, czego dziecko nauczy si od matki i ojca, szko豉 powinna rozwija. A to zgodnie z rozumem mo瞠 si odbywa tylko w jednym i tym samym j瞛yku w szko豉ch krajowych. Wybitny ten pedagog i wychowawca walczy wi璚 z germanizacyjnym wp造wem szk馧 na m這de pokolenie. Ka盥a bowiem jednostka, decyduj鉍a si na nauk, by豉 skazana na czciowe przynajmniej zniemczenie. Rozwin像 sie szk馧 niedzielnych obok podstawowych. Pisa te liczne podr璚zniki. Wraz z Franem Mikloi鋀m, wybitnym j瞛ykoznawc, uda這 mu si wywalczy mo磧iwo wydawania podr璚znik闚 dla trzech klas szko造 podstawowej po s這we雟ku. J瞛yk s這we雟ki wprowadzono do szkolnictwa ludowego w czasach Prowincji Iliryjskich, jednak瞠 po ich upadku w豉dze austriackie przywr鏂i造 dawny porz鉅ek. Kolejnym zwrotem by豉 Wiosna Lud闚. S這we鎍y co prawda nie byli narodem na tyle silnym, by wysun寞 odwa積e 蕨dania polityczne. Jednak瞠 konserwatystom, kt鏎ych przedstawicielem by r闚nie biskup Slomek, uda這 si osi鉚n寞 do ograniczone prawa j瞛ykowe.

W szko豉ch ludowych wprowadzono j瞛yk s這we雟ki jako wyk豉dowy, natomiast w szko豉ch rednich jako jeden z przedmiot闚. Zdobyte prawa j瞛ykowe uda這 si S這we鎍om utrzyma po upadku rewolucji, w okresie neoabsolutyzmu. Biskup Slomek stwierdzi, 瞠 S這we鎍y maj by najpierw katolikami, potem Austriakami, a na ko鎍u S這we鎍ami. Te s這wa wydawa si nam mog skrajnym konserwatyzmem i lojalizmem. Nale篡 tu jednak odr騜ni - Slomek m闚i o byciu Austriakami, a nie Niemcami. Zaleca zachowanie odr瑿noci narodowej w ramach monarchii Habsburg闚, odr瑿noci, kt鏎 zapewni mo瞠 j瞛yk ojczysty, piel璕nowany od najm這dszych lat u ka盥ego dziecka. A dzi瘯i takiemu lojalizmowi uda這 si w豉nie uratowa j瞛yk s這we雟ki w szkolnictwie ni窺zym.

Anton Martin Slomek zdzia豉 bardzo wiele dla r闚nouprawnienia j瞛yka s這we雟kiego oraz podniesienia wiadomoci narodowej S這we鎍闚. By zar闚no wybitnym duchownym, jak i wielkim patriot, a program jego dzia豉lnoci charakteryzuj najlepiej s這wa: wi皻a wiara b璠zie wam wiat貫m, a j瞛yk ojczysty kluczem do b這gos豉wionej kultury narodowej.