Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Peryferyzacja i deperyferyzacja, czyli trudne nazwy dla prostych zjawisk

dodany: 18.11.2002 | autor: Katarzyna Micu豉


Zjawisko peryferyzacji i deperyferyzacji wyranie zaobserwowa mo積a por闚nuj鉍 literatur ko鎍a XIX wieku z literatur lat dwudziestych i trzydziestych wieku XX w S這wacji. Og這szenie przez Czech闚 i S這wak闚 w 1918 roku Deklaracji Niepodleg這ci, powstanie Pierwszej Republiki Czechos這wacji spowodowa這, 瞠 po wojnie nasta豉 wielka euforia, zach造ni璚ie si wolnoci i w豉sn pa雟twowoci. Wraz z now sytuacj polityczno-spo貫czn zmieni造 si horyzonty mylenia tw鏎c闚 literackich. Literatura zrzuci豉 z siebie obowi頊ek walki o wolno narodu, mog豉 powi璚i si innej tematyce na przyk豉d radoci z tego, co przynosi cz這wiekowi ka盥y dzie. Poeci - m這dzi entuzjaci realizowali za這瞠nia filozoficzne Bergsona, Croccego, Fromma, Nietzshego. Na plan dalszy zszed symbolizm. Opr鏂z kultu jednostki zaproponowanego przez witalizm, poeci pragneli dotrze do jak najwi瘯szej liczby odbiorc闚, musieli zrezygnowa z symbolu, poniewa jego wieloznaczno zak堯ca豉by odbi鏎 poezji. Uproszczono r闚nie j瞛yk i zrezygnowano z klasycznych gatunk闚 poezji.

Literatura to niedefiniowalny 篡wy tw鏎. Jak wszystkie zjawiska zwi頊ane bezporednio z dzia豉lnoci cz這wieka podlega ci鉚貫j ewolucji (b鉅 rewolucji, w zale積oci od intensywnoci zjawiska). Zmiany te pojawiaj si pod wp造wem fakt闚 literackich, na przyk豉d utwor闚 literackich, powstaj鉍ych w konkretnym czasie. Spor鏚 trzech element闚: materia (j瞛yk), czynnik konstrukcyjny (np. cechy gatunkowe) i zasada konstrukcyjna, tylko ten ostatni jest zmienny i przyczynia si do ewolucji literatury. U篡wam tutaj poj璚ia ewolucja nie tylko w znaczeniu procesu przechodzenia do stan闚 doskonalszych, ale jako wszelkiego rodzaju przeobra瞠, zar闚no tych skierowanych do przodu, jak i tych skierowanych wstecz. Wspomniana ju zasada konstrukcyjna przeobra瘸 si w czasie pod wp造wem czynnik闚 zewn皻rznych np. zmieniaj鉍ych si norm zachowa spo貫cze雟twa itp.

Szczeg鏊ny rodzaj tych przeobra瞠 mo積a by zilustrowa za pomoc 豉manej linii ci鉚貫j, obrazuj鉍ej zjawisko peryferyzacji i deperyferyzacji w literaturze, w tym przypadku w literaturze s這wackiej ko鎍a XIX wieku i pocz靖ku wieku XX. W aspekcie tym nie jest niezb璠ne, by zag喚bia si w szczeg馧y literatury tego okresu, dlatego wiadomie z tego rezygnuj, skupiaj鉍 si jedynie na wskazaniu istnienia zjawiska peryferyzacji i deperyferyzacji w literaturze s這wackiej.

Metafory linii 豉manej lub sinusoidy u篡wa si bardzo cz瘰to dla zobrazowania sposobu, w jaki zmienia si w czasie literatura. Wyobramy sobie tak lini ci鉚章 z wybrzuszeniami na przemian g鏎a-d馧-g鏎a-d馧... Raz jedno zjawisko jest uwypuklone a raz drugie (najczciej b璠鉍e przeciwie雟twem poprzedniego). Na przyk豉dzie takiej sinusoidy bardzo wyranie wida jakie zmiany zachodzi造 w literaturze, kulturze, czy filozofii kolejnych, nast瘼uj鉍ych po sobie, epok w dziejach ludzkoci. Procesy historycznoliterackie podlegaj prawom automatyzacji (pod嘀anie zgodnie z konwencj), dezautomatyzacji (豉manie konwencji) i ponownej automatyzacji. W ramach tego zjawiska zainteresowa這 badaczy wzajemne przenikanie si literatury wysokoartystycznej z konwencjami tak zwanej literatury niskiej (to znaczy zamiana w literaturze tego, co znajduje si na pierwszym planie, planem dalszym, nierzadko nawet nie zaliczanym do literatury). Zmianom takim mo積a przyjrze si z perspektywy analizy j瞛yka, tematyki i gatunku.

Obcuj z XIX i XX wieczn literatur s這wack, czytelnik ju na pierwszy rzut oka dostrzega ogromn r騜nic, mo積a by nawet powiedzie polaryzacj, mi璠zy tw鏎czoci Pavla Orsz墔ha Hviezdoslava, Ivana Krasko, Vladim甏a Roya, J嫕a Smreka, czy Emila Bleslava Luka醀. Zar闚no w zakresie tematyki, techniki, czy j瞛yka. Jest ot o tyle interesuj鉍e, 瞠 tak zr騜nicowana tw鏎czo powsta豉 na przestrzeni zaledwie czterdziestu lat.

J瞛yk, jakim s napisane sonety Hviezdoslava (Sonety, 1866; Krvav sonety,1919) jest wyszukany, dostojny, dopracowany i przemylany w nawet najmniejszym szczeg鏊e. W jego poezji nie ma miejsca na spontaniczn improwizacj. Hviezdoslav u篡wa j瞛yka eleganckiego, czysto literackiego, od wiek闚 przynale蕨cego do literatury i kojarzonego z tak zwanym stylem wysokim. Jedynie pisz鉍 o wojnie, by podkreli jej okrucie雟two i bezduszno u篡wa ostrych i szorstkich wyra瞠. Stworzy dzi瘯i temu uroczysty nastr鎩 pe貫n wznios這ci, a przede wszystkim powagi. Zmian wida ju w, nie tak odleg貫j od Hviezdoslava, tw鏎czoci I.Krasko, I.Galla i V.Roya. Symbolizm, kt鏎y zaw豉dn像 s這wack Modern ni鏀 ze sob r闚nie zmian j瞛yka, kt鏎a nie by豉 tak diametralna, jak w pniejszym czasie, ale ju zauwa瘸lna. W poezj wkroczy造 symbole, wiersze nasycone by造 indywidualnymi metaforami, powtarzaj鉍ymi si motywami. Dla Krasko b璠 to: niebo, kapliczka, B鏬, wzg鏎ze, topola, pola, 章ki. Dla Janka Jesenskiego: d這nie, olcha, ptak, lilie, dusza, fale. Dla Roya: kruk (ptaki s逝篡造 mu do opisania r騜nych stan闚 duszy), motyle, kolory (bia造, niebieski, fioletowy). Rodzaj introwertycznej spowiedzi, jak by豉 poezja modernist闚, poci鉚a za sob fakt silnego zindywidualizowania j瞛yka tak, by by on jak najbli窺zy poecie i jego w豉snemu wiatu.

Doskona章 tego egzemplifikacj jest poezja J嫕a Smreka, pisana prostym j瞛ykiem, pe軟a kolokwializm闚, radoci, spontanicznych okrzyk闚. Bardzo wyranie wida, jak j瞛yk potoczny dot鉅 pozostaj鉍y poza konwencj literack aktualnie stoi w samym jej centrum. Metafory Smreka nie s skomplikowane, do ich konstruowania u篡wa j瞛yka codziennego i uzyskuje wyrane, soczyste, zrozumia貫 obrazy. Opisuje wszystko tak, jak widzi, jak mo瞠 to zobaczy przeci皻ny cz這wiek. Nie u篡wa zb璠nych eufemizm闚, nazywa rzeczy po imieniu, nawet jeli musi u篡 wyraz闚, kt鏎e wczeniej nie znalaz造by si w wierszu.

Proces deperyferyzacji mo積a r闚nie zaobserwowa na p豉szczynie gatunkowej. Tak popularne w okresie realizmu utwory prozatorskie (zar闚no formy d逝窺ze: Vajansky, Hviezdoslav, E.Marothy-oltesov, jak i kr鏒sze: M.Kuku鋱n, B.Slan鋱kov-Timrava) zesz造 na plan drugi, a literatura modernistyczna i mi璠zywojenna zdominowana zosta豉 przez poezj. Wynika這 to mi璠zy innymi z tego, 瞠 literatura zwolniona zosta豉 z za這瞠 realistycznych w myl, kt鏎ych mia豉 ona by zwierciad貫m rzeczywistoci. Realizm skupiaj鉍y si w g堯wnej mierze na problemach dotycz鉍ych ca貫go narodu potrzebowa wi璚ej przestrzeni ni poezja modernistyczna skupiaj鉍a w centrum zinteresowania indywidualne prze篡cia. Oczywicie nie mo積a stwierdzi, 瞠 powstawa造 jedynie utwory prozatorskie, wystarczy spojrze na dorobek poetycki Hviezdoslava. Inspirowali go poeci tacy, jak Goethe, Schiller, Heine, Pet髆i, a jednak wykorzystywane przez niego gatunki to klasyczny sonet, ballada i epos ( bardzo rzadkie w latach 20 i 30 XX wieku). Wiersze Smreka s wprawdzie rytmiczne i rymowane, nie s jednak obwarowane tak wieloma regu豉mi, jak sonety. Pojawiaj si w nich hipermetrie, spontaniczno, zachwyt nad cudownoci 篡cia.

Przeniesienie rodka ci篹koci ma miejsce r闚nie w tematach, jakie poruszano w utworach literackich. Na przyk豉dzie tw鏎czoci Hviezdoslava, Vajansk嶭o, czy Kuku鋱na wida, 瞠 bohaterowie ich utwor闚 s czci ca貫go spo貫cze雟twa a wszelkie pr鏏y oderwania si od niego gro蕨 katastrof. W literaturze dominuje tematyka moralnych wartoci, w szerokim uj璚iu spo貫czna oraz tematyka polityczna. Odmiennie jest w poezji Krasko, Jesenskiego i Roya. W ich poezji podmiot jest silnie zindywidualizowany. W centrum zainteresowania poeci stawiaj jednostk. Nie jest ona oczywicie umieszczona w pr騜ni, jej tak瞠 dotycz problemy spo貫czne, ale indywidualnie postrzegane. Wprowadzona do literatury, jeszcze przez 彈dov癃a tra, zasada imperatywu patriotycznego ogranicza豉 obecno kobiet w poezji, inn ni w roli matki lub kobiety walcz鉍ej dla narodu. Zasad t kierowa si r闚nie Hviezdoslav pisz鉍 g堯wnie o prawdzie, wolnoci, r闚noci, mi這ci do ziemi ojczystej. W tej sytuacji prawie rewolucyjn sta豉 si propozycja Janka Jesenskiego, kt鏎y w swojej poezji porusza temat kobiety, jako przedmiotu kultu erotycznego. Kobieta wkroczy豉 do literatury na dobre, staj鉍 si w nie d逝gim czasie megatematem. Jesensk i Roy proponuj specyficzny rodzaj poetyckiego studium kobiety, decyduj鉍 si na tak zwan poetyk drobiazgu (skupiaj si na jednym istotnym elemencie np. czci cia豉 i z niego powstaje obraz poetycki). Podobnie pisze Smrek, dla kt鏎ego kobieta jest wielk inspiracj. I to nie tylko ta b璠鉍a przedmiotem gor鉍ych uczu poety, ale r闚nie zwyk貫 prostytutki, pracownice drukarni, czy nieznajoma spotykana na ulicy lub w kawiarni. Inne spojrzenie na kobiet wida w poezji E.B.Luka醀, kt鏎y pisze g堯wnie o mi這ci straconej, o mi這ci nieszczliwej. Sam siebie skazuje na smutek.

Oczywicie poezja nadal porusza豉 tematyk socjaln, ale z zupe軟ie innej perspektywy ni wczeniej. Pisano o aktualnej sytuacji politycznej, o narastaj鉍ym faszyzmie, por闚nywano wie do miasta, miasta s這wackie do zagranicznych metropolii. Naturalnie po wojnie tematyka ponownie si zmieni豉.

Literatura podlega takim samym prawom, jak wszystkie inne dziedziny ludzkiej dzia豉lnoci. Cz這wiek si zmienia, zmienia si jego otoczenie i jego spos鏏 mylenia, postrzegania wiata. Z czasem zdajemy sobie spraw, 瞠 stare rodki wyra瘸nia naszej postawy 篡ciowej uleg造 automatyzacji i s ju niewystarczaj鉍e, albo nasza postawa zmieni豉 si tak diametralnie, 瞠 rodki te nie przystaj ju do niej. Zazwyczaj poszukiwania rozpoczyna si od zanegowania stanu aktualnego i w celu znalezienia czego ca趾owicie odmiennego. Spychamy na peryferia naszych zainteresowa aktualne techniki, a zaczynamy u篡wa tych, kt鏎e by造 na peryferiach, nie cieszy造 si dot鉅 zainteresowaniem. Oczywicie nie mo積a stwierdzi, 瞠 zasi璕 peryferyzacji i deperyferyzacji jest absolutny, wspominany E.B.Luka pozosta wierny technice poetyckiej wypracowanej przez Hviezdoslava, a dwa jego tomiki (Spove i Kriovatky) s wyranie symbolistyczne. Traktuj to zjawisko pozytywnie, w przeciwnym za wypadku mielibymy do czynienia z sytuacj znan nam z epoki realizmu socjalistycznego.