Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Literacko kulturalna dzia豉lno Cysters闚 w S這wenii (na przyk豉dzie klasztor闚 w Sti鋝ej i Kostanjevicy)

dodany: 01.02.2002 | autor: Jadwiga Pieczonka


Klasztorom ju od dawna przypisywa這 si nie tylko rol ognisk 篡cia religijnego, ale i rol orodk闚 kulturalnych. Poprzez dzia豉lno duszpastersk zakonnicy mieli podnosi poziom religijny ludnoci, utrwala jej wiar. Istotna by豉 r闚nie dzia豉lno literacka, skryptorska czy naukowa, prowadz鉍a do rozwoju kulturalnego spo貫cze雟twa. Na ziemiach s這we雟kich bardzo du蕨 rol odegra造 klasztory cysterskie (zak豉dane kolejno w Sti鋝ej, Vetrinju i Kostanjevicy). Podejmuj鉍 temat wp造wu tego zakonu na rozw鎩 kulturalny w S這wenii, nale瘸這by najpierw przyjrze si bli瞠j pocz靖kom ruchu cysterskiego i jego za這瞠niom.

Zakon cysters闚 zosta za這穎ny w roku 1098 przez wi皻ego Roberta z Molesmes w Citeaux. Istotn rol w rozwoju zakonu odegra r闚nie wi皻y Bernard, kt鏎y przyby do Citeaux w 1112 roku wraz z trzydziestoma towarzyszami. Zakon rozprzestrzeni si po ca貫j Europie, na Ba趾anach i w Ziemi wi皻ej (w chwili mierci wi皻ego Bernarda w 1153 roku istnia造 a 343 klasztory o cis貫j regule). Cystersi d嘀yli do odnowienia pierwotnej regu造 benedykty雟kiej w jej prostocie i surowoci. Odrzucali bogactwo i zb璠ne ceremonie, d嘀yli do zachowania prostoty i ub鏀twa. Ub鏀two stanowi這 dla nich rodek wyrzeczenia i ascezy nie nadawali mu wi璚 skrajnego znaczenia jak bracia 瞠brz鉍y w XIII wieku. Za logiczn konsekwencj ub鏀twa uwa瘸li prac r璚zn. Nakazami regu造 by造 modlitwa liturgiczna, lectio divina (czytanie) oraz praca r璚zna podobnie jak u benedyktyn闚. Jednak w przeciwie雟twie do nich cystersi zredukowali w du篡m stopniu praktyki liturgiczne, nobilituj鉍 prac r璚zn (bo przecie wed逝g wi皻ego Benedykta ludzie w klasztorze staj si dopiero wtedy prawdziwymi mnichami, gdy 篡j z pracy swych r隕.) Starali si wi璚 cystersi stworzy wsp鏊not ca趾owicie oddzielon od wiata, powi璚on modlitwie i pracy.

Na ziemiach s這we雟kich istnia造 trzy orodki cysterskie: Sti鋝a (za這穎na w 1136 roku), i Kostanjevica (1234 rok) w Dolnej Krainie oraz Vetrinj w Karyntii (za這穎ny w 1142 roku). M闚i鉍 o owych klasztorach,nie mo積a pomin寞 wielkiego znaczenia ich pracy duszpasterskiej, charytatywnej czy gospodarczej. Celem tego referatu jest jednak podkrelenie zas逝g cysters闚 w dziedzinie kultury (a zw豉szcza literatury). Ka盥y z klasztor闚 posiada skryptorium, gdzie powstawa造 dzie豉 literackie, zdobione miniaturami i inicja豉mi o wysokiej wartoci artystycznej. Staraniem klasztornych skryptori闚 zachowa造 si nie tylko utwory teologiczne i ascetyczne, ale i dzie豉 o tematyce prawnej czy medycznej, a tak瞠 literatura pi瘯na. Wszystkie klasztory, spe軟iaj鉍 funkcj kulturotw鏎cz, przyczyni造 si do rozwoju kulturalnego S這wenii, dlatego nale篡 przyjrze si bli瞠j ich dzia豉lnoci.

Klasztor w Sti鋝ej za這篡 w 1136 roku patriarcha oglejski Peregrin (1132 61), wspomagany przez szlachcic闚 Henrika, Ditriha i Majnhalma. Cystersi mieli mu pomaga w pog喚bianiu i utwierdzaniu 篡cia religijnego wr鏚 S這we鎍闚. Pierwszy opat Vincenc pochodzi z terenu Polski ze l零ka. Dwukrotne pr鏏y w章czenia tego orodka cysterskiego w kr鉚 wp造w闚 niemieckich (przez opata z Ebracha) nie powiod造 si. Cho pocz靖kowo zamierzony jako wsp鏊nota oddzielona od wiata zewn皻rznego, klasztor stawa si stopniowo coraz bardziej otwarty ludnoci. Jeszcze w 1215 roku zakon cysterski zabrania swym klasztorom bra w opiek kocio造. Wiadomo natomiast, 瞠 zakonnicy ze Sti鋝ej zajmowali si prac duszpastersk co najmniej od roku 1256 decyzj patriarchy pod zwierzchnictwem klasztoru znalaz這 si wtedy pi耩 parafii z Savinjskiej doliny. W roku 1335 patriarcha oficjalnie przyzna cystersom ze Sti鋝ej sprawowanie duszpasterstwa, kt鏎ym to zadaniem zajmowali si mnisi a do rozwi頊ania klasztoru. W 1781 roku cesarz J霩ef II wyda dekret o likwidacji klasztor闚, kt鏎e niso Bogu pove, ki se ne bavijo z nego bolnikov in vzgojo mladine. Ostatecznie rozwi頊anie klasztoru w Sti鋝ej nast雷i這 w 1784 roku. Jako jedyny z rozwi頊anych klasztor闚 cysterskich w S這wenii zosta on odnowiony w roku 1898 i istnieje do dzi.

Klasztory cysterskie w S這wenii mia造 swe pracownie pisarskie. Nie wiemy, jak wygl鉅a豉 dzia豉lno skryptorska za czas闚 pierwszego opata Vincenca, wiadomo natomiast, 瞠 ju drugi opat Folknand (1150 63) za這篡 klasztorne skryptorium, kt鏎ego dzie豉 pod wzgl璠em jakoci nie pozostawa造 w tyle za r瘯opisami innych klasztor闚 闚czesnej Europy. W skryptorium owym pracowa pisarz Nikolaj, kt鏎emu opat Folknand oko這 1180 roku poleci przepisa wielkie dzie這 wi皻ego Augustyna De civitate Dei. Wr鏚 redniowiecznych r瘯opis闚, przechowywanych w Bibliotece Narodowej i Uniwersyteckiej (NUK) w Lublanie, r瘯opisy z klasztoru w Sti鋝ej stanowi trzeci cz. S to r瘯opisy powsta貫 od ko鎍a XII do ko鎍a XV wieku. Pod wzgl璠em treci pozostaj w zgodzie z popularnymi w owym czasie tekstami zawieraj fragmenty Pisma wi皻ego wraz z komentarzami, 篡woty wi皻ego Bernarda i innych wi皻ych, ksi璕 Mora堯w wi皻ego Grzegorza Wielkiego oraz zbiory kaza. Prowadzone przez doktora Franca Stele badania nad redniowiecznymi r瘯opisami ze Sti鋝ej, dowodz, 瞠 s one wytworami jednej szko造 iluminatorskiej. Ich zr騜nicowanie jakociowe zwi頊ane jest z utalentowaniem artystycznym poszczeg鏊nych autor闚. Wed逝g doktora Stele stiki rokopisi i druge polovice 12. stoletja v NUK so najstareji spomenik svojevrstne umetnike stroke na danes e sklenjenem slovenskem ozemlju, namre iluminiranih (z risbami ali miniaturami okraenih) rokopisov. Zachowa si r闚nie oryginalny katalog ksi鉚 ze Sti鋝ej, kt鏎y znajduje si obecnie w NUK w Lublanie.

Z pewnoci jednym z najbardziej znanych i cenionych zabytk闚 skryptorium w Sti鋝ej jest Stiki rokopis z XV wieku. Razem z Briinskimi spomenikami i Ratekim rokopisem jest on dowodem na ci鉚這 pimiennictwa w j瞛yku s這we雟kim od wieku X a do literatury protestanckiej w wieku XVI.. Powstanie ksi璕i, w kt鏎ej znajduje si Stiki rokopis, by這 z這穎ne i d逝gotrwa貫. Do 豉ci雟kiej ksi璕i z kazaniami i legendami wi皻ych czeski duchowny oko這 roku 1428 dopisa modlitw przed kazaniem i Salve regina. Pniej ksi璕a dotar豉 do r隕 s這we雟kiego zakonnika cysterskiego, kt鏎y oko這 1440 roku zapisa w niej pocz靖ek pieni wielkanocnej Na Gospod je od smrti vstal i wz鏎 spowiedzi og鏊nej, kt鏎y przet逝maczy z niemieckiego oraz kilka s這we雟kich i 豉ci雟kich komentarzy. W Stikim rokopisie zapisana jest pierwsza zwrotka utworu Ta stara velikano鋝a pejsen. Pniej powsta造 jeszcze trzy zwrotki niemieckiej i s這we雟kiej pieni (w 1584 roku Primo Trubar utrwali j w dziele Ta celi katehismus). Dr Vatroslav Oblak okrela j瞛yk Stikiego rokopisa jako dialekt dolenjski, natomiast ortografia jest niemiecka. W inwokacji i Salve regina zauwa篡 mo積a wp造w j瞛yka i pisowni czeskiej.

Drugim orodkiem cysterskim, o kt鏎ego dzia豉lnoci chcia豉bym powiedzie, jest klasztor w Kostanjevicy ob. Krki. Za這篡 go w roku 1234 wojewoda karyncki Bernard Spanheimski. Jego zadaniem mia這 by przyswojenie pod wzgl璠em kocielnym i gospodarczym ziem, zdobytych polityczn ekspansj Spanheim闚. Do klasztoru sprowadzono mnich闚 z Vetrinja. Orodek w Kostanjevicy cieszy si licznymi nadaniami ziemskimi od swego za這篡ciela, a tak瞠 od obcej narodowo szlachty, a pniej i mieszcza雟twa. Najwi瘯szy rozw鎩 prze篡wa klasztor w wieku XIV (w jego posiadaniu znalaz這 si wtedy wiele maj靖k闚 ziemskich). Natomiast wiek XV by dla klasztoru okresem kryzysu gospodarczego i duchowego cystersi stracili wiele swych posiad這ci, a mnich闚 by豉 w klasztorze tylko garstka. Wraz z kontrreformacj od 1600 roku 篡cie gospodarcze i duchowe klasztoru zacz窸o si stopniowo polepsza zwi瘯szy豉 si liczba mnich闚, odzyskano stracone maj靖ki. Za czas闚 opata Aleksandra Taufferera (1737 1760) orodek zosta gruntownie przebudowany, uzyskuj鉍 dzisiejsz posta. W roku 1876 klasztor kostanjevicki zosta rozwi頊any, a jego mieszka鎍y rozproszyli si po kraju. Niestety nie doczeka odnowienia tak, jak orodek w Sti鋝ej. Pami靖k po cystersach w Kostanjevicy pozosta造 do dzi liczne r瘯opisy i ksi璕i, przechowywane w NUK w Lublanie.

Klasztor w Kostanjevicy nie mo瞠 r闚na si ze Sti鋝, chocia te odegra wa積 rol kulturow i religijn w obszarze dolnej Krki. Przez ca造 czas swego istnienia klasztor by zale積y od orodka w Vetrinju tamtejsi opaci wizytowali go, przewodniczyli wyborom opat闚 i nadzorowali dyscyplin zakonu. W tych warunkach pisanie kronik i rocznik闚 by這 utrudnione, nie m闚i鉍 ju o pisaniu dzie literackich. W inwentarzu z roku 1577 (obecnie chroniony w Zgodovinskim drutvie w Celowcu) znajduj si dane na temat licznych ksi鉚, przechowywanych w闚czas w klasztorze. Natomiast w zbiorze Fidler Marian, Austria Sacra V nadmieniono o spisanej historii klasztoru (Historia originis monasterii ad fontes Marianos prope Landstrass ex archivio eiusdem monasterii). Za czas闚 opata Taufferera w 1745 roku klasztor otrzyma bogat bibliotek Maksimilijana Leopolda Raspa (1673 1742), dbaj鉍ego o rozw鎩 edukacji ludu.Podczas likwidacji klasztoru wiele ksi鉚 uratowa ojciec Avgutin Sluga (1753 1842), zak豉daj鉍 dekanijsk knjinic w Kranju. Obecnie w Bibliotece Narodowej i Uniwersyteckiej przechowywanych jest siedem kodeks闚 z Kostanjevicy, pochodz鉍ych z XII i XIV wieku, oraz cztery inkunabu造. Ich tre wykazuje du瞠 podobie雟two do treci r瘯opis闚 ze Sti鋝ej. Cenny jest zw豉szcza tekst pierwotnej Chartae caritatis, kt鏎ego nie ma w r瘯opisach ze Sti鋝ej, oraz odpis Dialog闚 Grzegorza Wielkiego z XII wieku.

Temat tego referatu nie uwzgl璠nia klasztoru w Vetrinju. Wspomn jedynie o dw鏂h wa積ych dzie豉ch, wywodz鉍ych si z klasztornej biblioteki. Pierwszym z nich jest kronika Liber certarum historiarum (Knjiga resni鋝ih zgodb), napisana przez opata Janeza II. Obejmuje ona austriacko karynck histori od 1231 do 1341 roku. Drugim wa積ym utworem jest s這we雟ki katechizm brata Lenarta Pacherneckera z 1574 roku. Wiemy o nim dzi瘯i informacji w katechizmie Trubara, gdy nie zachowa si do naszych czas闚.

Kulturotw鏎cza rola klasztor闚 cysterskich na ziemiach s這we雟kich by豉 ogromna. Zajmowa造 si one nie tylko kopiowaniem dzie (przez co ochroni造 ich byt), ale r闚nie prac tw鏎cz. Warto podkreli, 瞠 w przypadku ziem s這we雟kich funkcja klasztor闚 by豉 jeszcze istotniejsza ni na innych terenach. S這we鎍y nie mieli przecie swego pa雟twa, a ich kultura, zagro穎na przez obcy narodowo 篡wio potrzebowa豉 wspieraj鉍ej j instytucji. Tak w豉nie sta造 si orodki cysterskie. Liczne dzie豉, kt鏎e zachowa造 si do dnia dzisiejszego, pokazuj, jak bogata mo瞠 by kultura ma貫go narodu, nawet jeli nie posiada on w豉snej organizacji pa雟twowej.