Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Wzorzec osobowy rycerza w redniowiecznej literaturze czeskiej

dodany: 01.02.2001 | autor: Stefania Szostok


I.POJ犴IE ETOSU RYCERSKIEGO

Powstanie ideologii rycerskiej oraz jej recepcja na grunt s這wia雟ki wywar造 wielki wp造w na literatur kraj闚 tego obszaru. Pojawili si w niej bowiem nowi bohaterowie - wieccy wojownicy. M篹czyni szlachetni i odwa積i, nigdy nie ust瘼uj鉍y pola przeciwnikowi, wyr騜niaj鉍y si wiernoci wobec swego pana i kurtuazj wobec dam. W tym sensie etos rycerski (z gr. 彋hos zwyczaj) to ca這kszta速 zasad, obowi頊uj鉍ych w tej grupie spo貫cznej i reguluj鉍ych zachowania jej cz這nk闚. Poj璚ie to obejmuje wi璚 zar闚no ideologi, religi, wojn, jak i skomplikowane zasady honoru oraz normy dwornoci.

Trzeba jednak pami皻a, 瞠 wzorce osobowe istniej zawsze w sferze fikcji literackiej, cho roszcz sobie prawa do wywierania wp造wu na realne spo貫cze雟two. Tworzenie idealnych wizerunk闚 podyktowane by這 og鏊n tendencj parenezy (z gr. para璯esis zach皻a, ostrze瞠nie, rada) obowi頊uj鉍ej w redniowiecznym pimiennictwie. Ca造 czas obracamy si wi璚 w sferze postulat闚, a nie odwzorowania rzeczywistoci. Moja praca zasadniczo ledzi b璠zie (w spos鏏 absolutnie nie wyczerpuj鉍y tematu) obraz rycerza wy豉niaj鉍y si z literatury. Tym niemniej jednak od czasu do czasu nie mo積a unikn寞 skonfrontowania idea逝 z rzeczywistoci historyczn. Bowiem przyj璚ie przez warstw wojownik闚 wsp鏊nej kultury i obyczaj闚, cho熲y tylko w sferze intencji, pomog這 zintegrowa t grup, nada這 jej pewien status i wyodr瑿ni這 jej granice. Polska i Czechy oczywicie by造 pod tym wzgl璠em nieco spnione w stosunku do kraj闚 zachodnich. Kultura rycerska przyby豉 tu dopiero wraz z fal XIII-wiecznej kolonizacji niemieckiej, kt鏎a zbieg豉 si w czasie z upowszechnieniem prawa lennego na tych ziemiach.

Johann Huizinga pisze, 瞠 powstanie i rozw鎩 ideologii rycerskiej by造 pr鏏ami uwzniolenia zaj璚ia prymitywnego i okrutnego - wojny. Fikcja idea堯w rycerskich mia豉 by jedyn form, w jakiej kronikarz potrafi uj寞 pragmatyczne pobudki poczyna w豉dc闚. Nadawa豉 im etyczn i estetyczn opraw. Podczas gdy duch jego unosi si w idealnej sferze dzielnoci rycerskiej i wielkiej sprawnoci wojennej, dziennikarskie pi鏎o kronikarza pisze bez przerwy o zdradzie i okrucie雟twie, o przebieg貫j chciwoci i przemocy.

Ten zniewolony konwencjami portret jest pewn projekcj wyobrani zbiorowej a zarazem czynnikiem, kt鏎y j kszta速uje. Jest bowiem pewn stylizacj, kanonem zachowa wzorcowych, przeznaczonych do naladowania. Jego wp造w potrafi by tak silny, 瞠 篡cie rycerza, przynajmiej z zewn靖rz, b璠zie stanowi這 jego odwzorowanie. Tak sta這 si w wypadku kr鏊a Jana Luksemburczyka, kt鏎y nawet sw mier potraktowa w zgodzie z normami etosu rycerskiego.



II. RYCERZ W R笈xCH CZESKICH

Analiza semantyczna wyraz闚, u篡wanych w zabytkach literatury mo瞠 pom鏂 nakreli z grubsza portret rycerza idealnego. S這wo rytie pojawia si w j瞛yku staroczeskim oko這 roku 1300 i pochodzi od niemieckiego Ritter (jedziec). W du瞠j mierze jest to odpowiednik 豉ci雟kiego miles, wyst瘼uj鉍ego ju w najstarszych r鏚豉ch z X i XI w. Podstawowe znaczenia miles s dwa: pierwsze odpowiada walcz鉍emu konno wojownikowi, drugie podkrela rol s逝瞠bn, podporz鉅kowanie si seniorowi. Desygnatem tego poj璚ia by wi璚 przede wszystkim cz這nek druiny, obejmuj鉍ej feuda堯w z najbli窺zego otoczenia ksi璚ia, wszystkich jego wojownik闚 i towarzyszy. Wraz ze zmian stosunk闚 spo貫cznych pole semantyczne s這wa rytie znacznie si rozszerzy這. Charakterystyczny jest jednak fakt, 瞠 jeszcze w XIVw. poj璚ie to nie posiada這 okrelonego kontekstu spo貫cznego. Podzia bowiem na mo積ych i ni窺z szlacht (pniej zwanych rycerzami) dopiero zaczyna si krystalizowa.

Dzie貫m, w kt鏎ym najpe軟iej znalaz odwzorowanie typ rycerza idealnego by豉 czeska Aleksandreida - powsta造 na prze這mie XIII i XIV wieku rozleg造 epos w j瞛yku czeskim. redniowieczna legenda o Aleksandrze Wielkim mia豉 wiele r騜noj瞛ycznych przer鏏ek i wariant闚. Anonimowy autor wersji czeskiej opiera si przede wszystkim na 豉ci雟kiej Aleksandreidzie Francuza Gautiera de Ch漮illon (napisanej w latach 1178 - 1182), ale zna tak瞠 niemieck wersj Ulricha von Etzenbacha z 1287r. Pami皻aj鉍 jednak o pogl鉅ach redniowiecza na problem autorstwa i oryginalnoci dzie豉, nie mo瞠my patrze na czesk Aleksandreid jako na t逝maczenie. Jest to raczej bardzo swobodna adaptacja, wplataj鉍a w tre w靖ki typowo czeskie, obrazuj鉍a wiat przedstawiony na wz鏎 rzeczywistoci pa雟twa Przemylid闚. Aleksander to typowy w豉dca redniowieczny, jego rycerze cz瘰to nosz imiona czeskie, (np. Radvan, Mladota, Jan, Radota), ich uzbrojenie odpowiada wsp馧czesnym normom. Inny przyk豉d to koronacja w Koryncie, kt鏎a odbywa si wed逝g czeskiego obyczaju, w dziele obecne s poza tym akcenty antyniemieckie i postulaty wprowadzenia silnej w豉dzy kr鏊ewskiej. Josef Hrab嫜 radzi postrzega mnogo Aleksandreid po prostu jako wsp馧zawodnictwo. Wsp馧zawodnictwo tw鏎czoci czeskiej z 豉ci雟k i niemieck. To w豉nie nap造w obcoj瞛ycznej literatury dawa impuls do pr鏏 stworzenia podobnych dzie w rozwijaj鉍ym si dynamicznie w豉snym j瞛yku. W czeskim eposie, prezentuj鉍ym bardzo wysoki poziom artystyczny (wers omiosylabiczny) wielokrotnie wyst瘼uje s這wo rytie, np.:

A ti vi byli rytie鷡, / t駥h komonstvo pod kropie鷡

Tis'c na jednoho tv嶭o / jm嫥 rytie鷭tva vborn嶭o

Genezy terminu rycerstwo mo積a si tak瞠 doszukiwa w kontekcie wojskowym. Tak okrelano ci篹k jazd, zwan te zemsk hotovosti. Sk豉da豉 si ona bowiem z bogatych pan闚 ziemskich, kt鏎ych sta by這 na kosztown zbroj i ekwipunek rycerski.W tak zwanej Kronice Dalimila, tym razem dziele oryginalnie czeskim s這wo rytie wyst瘼uje w znaczeniu wielmo瘸. Nast瘼nie wraz z upowszechnieniem ceremonia逝 pasowania wyraz ten zaczyna oznacza wasala, kt鏎emu dano pas i ostrogi. echov mnoho rytie欗v u鋱nichu, pisze domniemany Dalimil, z pewnoci maj鉍 na myli ceremonia pasowania.

Dalsza ewolucja semantyczna poj璚ia rytie zmierza w kierunku religijnym. W zwi頊ku z rozpowszechnieniem w drugiej po這wie XIVw. na ziemiach czeskich idei krucjat, s這wo to zaczyna nawi頊ywa do 豉ci雟kiego miles Christi - wojownika walcz鉍ego za wiar. Wreszcie wyraz ten doczekuje si w ko鎍u XIVw. tak瞠 i kontekstu spo貫cznego. Rycerz to teraz ni窺zy szlachcic, w odr騜nieniu od cz這nka pot篹nego rodu (豉c. barones). Smil Flaka z Pardubuc w swoim alegorycznym utworze z tego okresu pt. Nov rada rozr騜nia trzy grupy szlachetnie urodzonych: knieata, rytie鷡 i p嫕i v鏦ol na ve strony. Pojawiaj si wtedy te poj璚ia lechtic i lechta, r闚nie pochodzenia niemieckiego, odnosz鉍e si zar闚no do pan闚 jak i do rycerzy. W Aleksandreidzie lechticami nazywa si wszystkich dobrze urodzonych: Jm嶴 dv鏎 sv鎩 po knsk嶴 vnad, sv lechtic jm骹 v sv嶴 rad [...] neb nejv擯ie lechta tu je, kde smysl nravy okraluje. Granice grupy, zwanej szlacht by造 jeszcze w闚czas dosy p造nne, dopiero zamkni璚ie prawne barier stanowych na prze這mie XV i XVIw. nada這 temu poj璚iu precyzyjny desygnat spo貫czny.



III. PORTRET RYCERZA IDEALNEGO

Wojciech Iwa鎍zak okrela cnoty konstytutywne rycerza analizuj鉍 pewne poj璚ia j瞛yka staroczeskiego, okrelaj鉍e jego cechy. Najwa積iejsz zalet rycerza, w podstawowym znaczeniu tego s這wa, jest dzielno w boju. W literaturze pojawiaj si dwa s這wa oznaczaj鉍e bohatera. S to hrdina i rek oraz pochodne od nich przymiotniki i przys堯wki, odnosz鉍e si do jego zachowania: hrdinn, hrdinsk, rekovn, rekovn, rekovstvie. Pierwsze znaczenie rzeczownika hrdina to po prostu wojownik, bez okrelania jego statutu i pochodzenia. W Aleksandreidzie czytamy: prav ty noviny, / e ju 鷫鋊k hrdiny / s svm kr嫮em i sv v moc / zas bie i dnem i noc. Ewolucja semantyczna post瘼uje jednak w kierunku dzisiejszego znaczenia bohater. Zredagowana w ko鎍u XIVw. Kronika Troja雟ka u篡wa ju tego s這wa w odniesieniu do postaci wybitnych, odr騜niaj鉍ych si od reszty wojska. Czytamy o Hektorze: jeden [厧k] druh嶭o t嫙e se u velik alosti, ktery by to by hrdina [Hektor].

S這wo rek pojawia si w r鏚豉ch pniej ni hrdina i od pocz靖ku jest okreleniem indywidualnym, nigdy nie odnosi si do t逝mu wojownik闚. Nie ka盥y zas逝guje na nazw rek, wyraz ten oznacza wi璚 osobowo wyr騜niaj鉍 si - czyli rycerza wzorcowego. Kronika Troja雟ka podaje: Tot [Achilles] rek predivn, mezi 厧ky nad jine siln. Okrelenie to wyst瘼uje r闚nie w staroczeskiej wersji legendy o Tristamie i Izoldzie, pt. Tristam a Izalda.: Rek Tristam sem i tam pomysli, je mu to nechutno na jeho mysli.

Inne poj璚ia oznaczaj鉍e rycerskie m瘰two i odwag w walce to m. in.: sm骴, sm骴ost, state鋝, albo udatn. Pojawiaj si one np. w Kronice Troja雟kiej: Menelaus kr嫮 [...] mu udatn a sm骴. Toma ze t癃n嶭o u篡wa podobnych s堯w: knieata sv鮅ska [...] pasuji rytie鷫, 鋀st i dary slibuji, a skrz to budu [rytie鷡] udatn骹e.

Z kultur dworsk wi嘀 si poj璚ia dobrodrunie, dobrodrusk, pocz靖kowo odnosz鉍e si do dzielnoci i zasad honoru rycerza. W Aleksandreidzie czytamy: ji dobrodrunie dle chwaly / siln se potykovali. W dzisiejszej czeszczynie s這wo dobrodrun znaczy tyle co awanturniczy, przygodowy. To znaczenie pojawia si w eposach rycerskich adaptowanych z j瞛yka niemieckiego, jak np. V憝oda Arnot z drugiej po這wy XIVw. Wyst瘼uje tam zdanie: a tak jed dobrodrusk, kt鏎e Iwa鎍zak t逝maczy jako jad po przygod lub na przygod. Poszukiwanie przygody, sprawdzenie si w walce, pr鏏a si jest bardzo wa積ym aspektem etosu rycerskiego. Zawiera w sobie tak瞠 elemeny dwornoci (cortesia). W tym sensie dobrodrustv b璠zie czesk wersj franc. aventure czy niem. aventiure.

Rycerz idealny posiada tak瞠 inne cechy wyr騜niaj鉍e go, a jedn z nich jest hojno i pogarda dla bogactw. Oczywicie rzeczywisto empiryczna jest zupe軟ie inna - g堯wn motywacj do walki jest tu przecie ch耩 zdobycia 逝p闚 wojennych. Postulat szczodroci dotyczy jednak przede wszystkim w豉dc闚. Oto co radzi Arystoteles swemu wychowankowi Aleksandrowi: Snad jsi chud, e nejm d嫢i? / U s v tom rady chovati: / kdy dobude, tehdy d嫛aj, / a kdy nejm, ob駥嫛aj.

Wa積ym elementem, dope軟iaj鉍ym wizerunek rycerza wzorcowego jest uczestnictwo w rozmaitych przejawach kultury rycerskiej, takich jak np. turnieje. W tym wzgl璠zie idea reprezentowa konkretny w豉dca - Jan Luksemburczyk. Informacje o jego pe軟ym fantazji 篡wocie podaje Kronika Zbras豉wska, a jej autor, opat Piotr z 砰tawy niejednokrotnie narzeka na koszt kr鏊ewskich turniej闚. Barwno tego typu uroczystoci opisuje Smil Flaka z Pardubic: tanec, turnej, 醀st kl嫕ie, / szuova kr嫳n panny, panie, / a s tiem tv srdce koj, / kdy s sjed p嫕i tvoji.

To w豉nie dw鏎 panuj鉍ego mia g堯wny udzia w propagowaniu obyczajowoci i kultury rycerskiej. Kr鏊 taki jak Jan Luksemburczyk sam swoj postaw i stylem 篡cia sta si wzorem do naladowania. Znamienna jest jego mier w bitwie pod Cr嶰y w 1346r., kiedy to zasady etosu rycerza kaza造 mu uwznioli ten ostatni akt. lepy ju w闚czas w豉dca kaza si przywi頊a do konia i maj鉍 tylko dw鏂h rycerzy po bokach, ruszy w najwi瘯szy zgie趾 bitewny. Mia przy tym krzykn寞: Tot, Boh da, ne bude, by kr嫮 鋀sk z boje utiekal. Honorowa mier w beznadziejnej walce ze zwyci瘰kimi Anglikami potwierdzi豉 jego status w豉dcy uosabiaj鉍ego cnoty rycerskie w pe軟i i do samego ko鎍a.

Etos rycerski pozosta nonym motywem literackim jeszcze d逝go w XIV i XV stuleciu, ale nabiera coraz bardziej narodowego odcieniu. Chocia nie mo積a jeszcze m闚i o poj璚iu wiadomoci narodowej, ju Kronika Dalimila odcina si od uniwersalizmu idei rycerskiej. Wi瘯szym zagro瞠niem jest Niemiec - rycerz, nosz鉍y pas i ostrogi ni przedstawiciel stanu ch這pskiego, m闚i鉍y po czesku tak jak jego pan. Ch這p mo瞠 by nawet sprzymierze鎍em w walce z obcym najed盧, co wielokrotnie potwierdzi豉 historia. Ksi嘀 Old鷡ch wed逝g Dalimila woli wi璚 czesk ch這pk Boen od niemieckiej ksi篹niczki. Legendarna Libue krytykuje zachodni system feudalny, w kt鏎ym w豉dca - m篹czyzna 瞠lazn r瘯 rz鉅zi swym pa雟twem, jednoczenie pozwalaj鉍 na rozprzestrzenianie obcych wzor闚 i j瞛yka. Libue Dalimila przeciwstawia temu swoist demokracj s這wia雟k, kt鏎ej symbolem jest 豉godno i m鉅ro rz鉅z鉍ej kobiety.

Kronika Dalimila jest jednym z pierwszych przejaw闚 rosn鉍ej plebeizacji literatury czeskiej, kt鏎a stanie si tendencj dominuj鉍 w dobie husyckiej. Etos rycerski, jako etymologicznie obcy, coraz bardziej oddala si od wyobrani zbiorowej, ust瘼uj鉍 na rzecz idea逝 bo瞠go bojownika, o kt鏎ego dzielnoci stanowi nie herb i urodzenie, ale wiara i osobiste zas逝gi.