Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Chorwacki j瞛yk literacki wobec dialekt闚 w Chorwacji ze szczeg鏊nym uwzgl璠nieniem dialektu kajkawskiego

dodany: 20.03.2003 | autor: Dominika Malczewska


Chorwacja - ma造 i zarazem przepi瘯ny kraj nadmorski o bogatej, starej kulturze, materialnej i duchowej. Nie jest to pa雟two bogate. Nie przewodzi 瘸dnym europejskim czy wiatowym organizacjom, nie ma wiele do powiedzenia na forum polityki mi璠zynarodowej. Le篡 na styku kultury zachodniej i wschodniej, co w przesz這ci mia這 zasadnicze znaczenie dla jej los闚 - tak瞠 j瞛ykowych.

U tebi sam vijek svoj proivio
Drevni i lijepi jezi鋀 Hrvata:
Ro簟n na morskom pragu trojih vrata,
Polako sam te uz trud osvojio.

Tak Vladimir Nazor, pisz鉍 wiersz Hrvatski jezik wyrazi nie tylko swoje odczucia w stosunku do ojczystego j瞛yka, ale te innych Chorwat闚, kt鏎zy zawsze go sobie cenili, czego dowodem jest historia.

J瞛yk chorwacki mo瞠 by interesuj鉍y dla cz這wieka innej narodowoci dzi瘯i bogactwu tradycji kulturowej, j瞛ykowej, a w niej i dialekt闚, kt鏎e w standardowym j瞛yku zajmuj bardzo wa積e miejsce.

Aby zrozumie pewne procesy zachodz鉍e w dzisiejszych dniach, nale篡 cofn寞 si do przesz這ci. Literacki j瞛yk Chorwacji poprzedzony by j瞛ykiem 豉ci雟kim. Ju wiek X to czas pierwszego etapu wielkich przemian j瞛yka liturgicznego na s這wia雟zczynie. Efektem pracy misyjnej Cyryla i Metodego by豉 g豉golica a nast瘼nie cyrylica j瞛yka staro-cerkirwno-s這wia雟kiego. Zdo豉造 one wyprze niezrozumia章 dla ludu 豉cin, a przepisywane teksty zacz窸y zdradza elementy 篡wego, narodowego j瞛yka. Tak zacz窸y powstawa r騜ne redakcje j瞛yka staro-cerkirwno-s這wia雟kiego. Ju na tym etapie mamy dowody na istnienie chorwackich dialekt闚. Naukowcy dopatruj si ich pocz靖k闚 jeszcze w praojczynie Chorwat闚, tak zwanej Chorwacji Bia貫j (tereny miedzy Ma這polsk a pn-wsch. Czechami), lub w okresie w璠r闚ek na P逕. Ba趾a雟ki na prze這mie III-IV wieku. Hipoteza ta nie ma jednak zbyt przekonuj鉍ych dowod闚.

Na terenie Chorwacji istniej trzy g堯wne dialekty, kt鏎ych nazwy pochodz od zaimka pytajnego co? Brzmi鉍ego inaczej w ka盥ym z nich: czakawski (醀?), kajkawski (kaj?), sztokawski (to?). Dialekt czakawski uwa瘸ny by do XVI wieku za w豉ciwy j瞛yk literacki Chorwat闚. Obejmowa on niegdy terytorium pierwszego redniowiecznego pa雟twa chorwackiego. W wyniku nasilonych w璠r闚ek ludnoci na p馧noc (XV i XVI wiek) spowodowanych siln ekspansj tureck. Obszary czakawszczyzny znacznie si zmniejszy造, ust瘼uj鉍 miejsca sztokawszczynie. Charakterystyczn cech ka盥ego z chorwackich dialekt闚 jest ich g喚boko zakorzeniona tradycja literacka. Ju XI wiek to Ba醀nska plo醀 - najstarszy zbytek chorwackiego pimiennictwa. W XII wieku w pimiennictwie wieckim spotykamy 篡wy j瞛yk ludowy - czakawski. S to takie zabytki jak Statut Vinodolski i Statut Kr鋘i. W XIV wieku zacz皻o pisa alfabetem 豉ci雟kim. Do pierwszych zabytk闚 tego typu zaliczamy Red i Zakon (Zadar 1345 r.). Prze這m XV i XVI wieku to dzia豉lno wybitnych pisarzy czakawskich jaki Marko Maruli, Hanibal Luci, Piotr Hektorovi. Kolejny prze這m wiek闚 to rozkwit literatury w Dubrowniku. Pierwsi dubrowniccy poeci t逝maczyli w czakawskim dialekcie. Byli to przede wszystkim iko Men鋀ti i 苨r繖 Dri. W ci鉚u XVI wieku dialekt sztokawski zacz像 prawie ca趾owicie dominowa w literaturze. Po ten dialekt si璕ali Dinko Ronjin i Dinko Zlatovi w XVI, a Ivo Gunduli, Junije Palmoti, Divo Buni-Vu鋱 w XVII wieku.

Zastanawiaj鉍 si nad pocz靖kiem stylizacji kajkawskiej chorwackiej literatury, napotykamy w licznych podr璚znikach historii na stwierdzenie, 瞠 literatur te rozpocz窸a literacka dzia豉lno Ivana Pergoicia, a dok豉dnie jego dzie這 pod tytu貫m Decretum (1574 r.). Jednak gdyby taka by豉 prawda, mielibymy w Chorwacji ewenement na skal europejsk, czyli j瞛yk, kt鏎ego historia zaczyna si od drukowanej ksi零ki. Znaczy這 by to r闚nie, 瞠 kajkawcy nie tworzyli wczeniej literatury w swoim j瞛yku. Najnowsze badanie dowodz inaczej. W p馧nocnej czci l鉅owej Chorwacji istnia造 wczeniej teksty kajkawskie, t逝maczone na j瞛yk w璕ierski. Pierwsze g豉golickie zabytki z wieloma kajkawskimi elementami pochodz z XV wieku. S to: Petrisov Zbornik (1468 r.) i Koluni熰v Zbornik (1486 r.). Z tego mniej wi璚ej okresu pochodz te r瘯opisy kajkawskich piewnik闚, zebranych i wydanych w nast瘼nym wieku pod wsp鏊nym tytu貫m Pavlinske piesmarice. Elementy kajkawskie odnajdujemy r闚nie w Judycie Marka Marulicia. Zreszt z drugiej strony, trudno przypuszcza, aby j瞛yk Decretum, t逝maczenie podstawowego w璕ierskiego kodeksu, m鏬 powsta z niczego. Do swojej kajkawszczyzny Pergoi wpl鏒 wiele element闚 sztokawskich i czakawskich. Prawdopodobnie maj鉍 wiadomo w零kiej grupy kajkawskiego odbiorcy, chcia wyda dwie wersje swojego t逝maczenia, tak, aby zyska wi瘯sze grono czytelnik闚. Jednak ostatecznie boj鉍 si, 瞠 nie b璠zie mo磧iwoci podw鎩nego druku, zdecydowa wprowadzi do kajkawskiej wersji fragmenty pozosta造ch dialekt闚.

Pergoi熪wi j瞛ykowo bliski by Antun Vramec w dziele Kronikavezda znovi spravljena (1578 r.), gdzie kajkawski miesza si z elementami pozosta造ch dw鏂h dialekt闚.

Dzia豉lno obydwu pisarzy wskazuje z jednej strony na to, 瞠 wczeniej musia造 istnie dzie豉 pisane w tym j瞛yku, na kt鏎ych mogli si oni oprze, z drugiej, na ponaddialektalne tendencje pisarzy pragn鉍ych by bardziej zrozumia造mi dla szerszego kr璕u odbiorc闚. Kajkawszczyzna szesnastowiecznych tw鏎c闚 mia豉 co najmniej dwie zalety. Po pierwsze tworzy豉 podstawy dla rozwoju standardu kajkawskiej literatury, po drugie przyczyni豉 si do stworzenia pewnej wyranej linii w literackim j瞛yku, czyli otwierania si element闚 innych stylizacji. Wniosek z tego jest taki, 瞠 dzie豉 tworzone w kajkawskim dialekcie stosunkowo szybko w章czy造 si do historycznego rozwoju chorwackiego j瞛yka literackiego.

Wiek XVII r闚nie zrodzi wybitne talenty pisarskie. Juraj Habdeli, jezuita i nauczyciel, odznaczy si polotem w kazaniach pod tytu貫m: Zrcalo marijansko czy Prvi oca naego Adama greh, opisuj鉍 barwnym j瞛ykiem 闚czesne 篡cie spo貫czne. Habdeli by r闚nie autorem s這wnika kajkawsko-豉ci雟kiego. Kajkawski czytelnik wczesnego wielu m鏬 liczy na dosy bogat ofert, kt鏎a zawiera豉 teksty religijne i pouczaj鉍e, oryginalne lub t逝maczone teksty sztuk, opisy historycznych wydarze oraz domowe poradniki. Co prawda nie charakteryzowa造 si one doskona造m wierszem czy g豉dkim stylem, niemniej jednak w 闚czesnej epoce owieconego absolutyzmu wa積iejsza by豉 korzy rozumu i m鉅ro rad od doskona貫j formy, st鉅 ma豉 dba這 o kszta速 stylistycznych utwor闚.

Kolejne stulecie niesie ze sob intensywne poczynania o zjednoczenie j瞛yka po逝dniowych S這wian i ostateczne ukszta速owanie j瞛yka serbsko-chorwackiego. Prekursorem by Serb, Vuk Karadi, kt鏎y w 1818 roku wyda serbski s這wnik z gramatyk, opieraj鉍 si na ludowym j瞛yku dialektu sztokawskiego (wymowy ijekawskiej wschodniej Hercegowiny). Jego celem by這 ustanowienie nowej, jedne formy j瞛yka literackiego. Krok ten zosta poparty ze strony Chorwat闚 prze Ljudevita Gaja, kt鏎y w 1836 roku na 豉mach czasopisma Danica Ilirska wprowadzi ten瞠 dialekt w miejsce dotychczasowego kajkawskiego. Jednoczenie zacz皻o prace nad reform pisowni, kt鏎e zaowocowa造 podpisaniem w 1850 roku tak zwanej wiede雟kiej umowy (Be鋘i dogovor). Tym samym oficjalnie w imi idei ilirskiej, czyli jednoci S這wian po逝dniowych i wsp鏊noty j瞛ykowej, zrezygnowano z dalszego awansowania dialektu do pozycji j瞛yka literackiego. Ale nie obesz這 si bez g這s闚 sprzeciwu. Fran Kuralec z rije鋘iej szko造 zebra opozycj dzia豉j鉍 na ramach czasopisma Dalmatinska zora. Wbrew zasadom przyj皻ym w umowie wiede雟kiej proponowano inne, kt鏎e uwzgl璠nia造 interesy Chorwat闚, g喚boko zwi頊anych z pozosta造mi dialektami. Antun Kuzmonovi z zadarskiej szko造 nie wierzy w mo磧iwo zjednoczenia wszystkich j瞛yk闚 po逝dniowos這wia雟kich. W szkole zagrzebskiej czynnym przeciwnikiem by Adolf Veber-Tkal鋀vi. Mimo tego idea Vuka zwyci篹y豉. Pierwszym tego efektem by s這wnik: Rije鋝ik hrvatskoga ili srpskoga jezika. W ten spos鏏 cztery narody s這wia雟kie - Chorwaci, Serbowie, Czarnog鏎cy i Muzu軛anie w Boni i Hercegowinie, 篡j鉍y w r騜nych kr璕ach kulturowych - katolickim, prawos豉wnym i muzu軛a雟kim, mieszkaj鉍y na terenie trzech r騜nych organizacji pa雟twowych - austro-w璕ierskiej, serbskiej i tureckiej, otrzyma造 jeden wsp鏊ny j瞛yk.

Pomimo wzrastaj鉍ych tendencji unifikacyjnych, dla wielu chorwackich pisarzy naturalne by這 to, 瞠 kajkawszczyzna i czakawszczyzna nigdy nie przesta造 by czci j瞛yka chorwackiego. Mimo ostrych sprzeciw闚 gor鉍ych zwolennik闚 dzi豉lnoci Vuka, j瞛yk nieprzerwanie otworzony by na bogactwo spucizny dialektalnej. Tak瞠 nie s niczym zaskakuj鉍ym kajkawizmy w sztokawskiej literaturze. Tym charakteryzowa豉 si poezja sztokawca Antuna Gustawa Matoa.

Stworzenie Kr鏊estwa SHS (Serb闚, Chorwat闚 i S這we鎍闚) po I wojnie wiatowej mia這 przyczyni si do wzmocnienia jednoci j瞛ykowej. Tymczasem Serbowie opowiedzieli si za wprowadzeniem swojej wersji j瞛ykowej - ekawskiej w miejsce ijekawskiej, u篡wanej g堯wnie przez Chorwat闚. Nacisk Vukowc闚 by coraz silniejszy. Powstawa造 nowe s這wniki i gramatyki dla szk馧. Kt鏎e nobilitowa造 nowopowsta造 j瞛yk, wskazuj鉍 go jako ten jedyny i w豉ciwy. Tomo Mareti twierdzi, 瞠 dopiero od Vuka narodzi si prawdziwy literacki j瞛yk. Ale zwolennicy dialekt闚 walczyli o swoje pogl鉅y i o pami耩 wielowiekowego bogactwa chorwackiego j瞛yka, kt鏎e tkwi這 w jego dialektach. I tak na przyk豉d jeden z najwybitniejszych filolog闚, S. Ivi, wyda w Akademickiej Kronice swoj prac Jezik Hrvata Kajkavaca (1936 r). Wyj靖kowo kajkawsk stylizacja s Ballady Pietrka Kerempuchy Miroslava Krley 1936 roku. Jak pisze Jan Wierzbicki w przedmowie do Ballad..., j瞛yk kajkawski: Objawia si Krley w swojej autentycznej, ch這pskiej postaci jako najprawdziwszy i najbardziej jaskrawy wyraz wiadomoci kulturowej narodu, (...) w przys這wiach, zwrotach frazeologicznych dochodzi do g這su naiwna i przebiegle pokorna, lecz buntownicza zarazem postawa ch這pa.

Wielu filolog闚 prowadzi這 gruntowne badania kajkawskiego j瞛yka. Profesor Ramo mi璠zy innymi w artykule pod tytu貫m Slovena鋘i jezik (1929 r), wyjania historyczne i polityczne okolicznoci zwi頊k闚 tego dialektu z j瞛ykiem s這we雟kim, t逝macz鉍 jednoczenie jego nieprzerwan przynale積o do j瞛yka chorwackiego. Podobne badania prowadzi A. Beli, kt鏎y w artykule Kajkavski dijalekt obala pogl鉅, jakoby kajkawski mia by dialektem s這we雟kim.

Koniec II wojny wiatowej przyni鏀 odmienne pogl鉅y og馧u na temat skomplikowanej sprawy j瞛yka. Koncepcja j瞛yka zwi頊anego z instytucja pa雟twa okaza豉 si krucha. Wsp鏊ny system chorwacko-serbski natrafi na przeszkod nie do przebycia- mi璠zy innymi siln wiadomo Chorwat闚 co do nieobecnych w j瞛yku literackim chorwackich dialekt闚. Skrystalizowa造 si tendencje zmierzaj鉍e do przerwania rozwoju sztucznego tworu j瞛ykowego. Chorwacki urz鉅 do spraw j瞛yka w NDH (Nezavisna Drava Hrvatske), wyda w 1941 roku Hrvatski pravopis. Jugos這wia雟ki rz鉅 przyzna prawo do w豉snego j瞛yka ka盥emu narodowi a decyzja ta zosta豉 spisana po chorwacku, serbsku, s這we雟ku i macedo雟ku. Macierz chorwacka podpisa豉 w 1967 roku Deklaracj o w豉snym j瞛yku literackim, a cztery lat pniej wydano chorwack ortografi pod redakcj Stjepana Babicia. Zdobycie przez Chorwacj niepodleg這ci wi頊a這 si z ostatecznym prawem do w豉snego j瞛yka. Do dnia dzisiejszego j瞛yk chorwacki przechodzi faz oczyszczania z wszelkich nalecia這ci, g堯wnie, kt鏎e w okresie istnienia j瞛yka serbsko-chorwackiego zaistnia造 u jego u篡tkownik闚. W tym celu zosta造 wydane s這wniki r騜nic pomi璠zy j瞛ykiem serbskim i chorwackim. Po rozpadzie Jugos豉wii wzros這 spo貫czne zainteresowanie j瞛ykiem. Tego dowodem s na przyk豉d spotkania Chorwackiego Towarzystwa Lingwistyki Stosowanej organizowane corocznie w Zagrzebiu.

Zauwa瘸lny jest wzrost rangi dialekt闚, problem ten staje si coraz cz瘰tszym przedmiotem systematycznych i zorganizowanych bada. W stolicy odbywaj si konferencje o dialekcie organizowane przez Chorwack Akademi Nauki i Sztuki. Intelektualne rodowisko dialektalne d嘀y do rewitalizacji dialektu, opieraj鉍 si na historii i literaturze. Do nobilitacji dialektu przyczyni這 si r闚nie jego powszechne u篡cie w miastach. Przyk豉dem jest tak zwany purgerski styl Zagrzebian, oparty na dialekcie kajkawskim. Towarzyszy temu procesowi szeroka dzia豉lno wydawnicza oraz wydanie s這wnika wsp馧czesnej kajkawszczyzny. Tw鏎czo tego typu inicjowana jest zazwyczaj przez kr璕i akademickie wyros貫 z danego rodowiska dialektalnego lub przez grup ludzi wykszta販onych. Odczuwaj鉍ych potrzeb wyra瘸nia si w j瞛yku w pe軟i tego s這wa znaczeniu macierzystym. Ostatnie przeprowadzone badania j瞛ykowe (druga po這wa lat dziewi耩dziesi靖ych) na terenie kajkawszczyzny wykaza造, 瞠 standardowym j瞛ykiem w roli j瞛yka potocznego pos逝guj si tylko ci, kt鏎zy przybyli na te tereny z innego obszaru dialektalnego lub j瞛ykowego. W pozosta造ch przypadkach regu章 jest pos逝giwanie si kajkawskim j瞛ykiem potocznym.