Powr鏒 do

-> strona g堯wna

Mitologia S這wian wed逝g Aleksandra Gieysztora

dodany: 15.11.2006 | autor: Ma貪orzata Thiel


Czy wiecie dlaczego nie wywo逝jemy wilka z lasu? Sk鉅 nazwa g鏎y Wo連zyn? Jakie ma powi頊anie rusa趾a z wodnikiem? Albo dlaczego co roku ofiarowano wodnikowi kur? Jak wyjaniano zjawisko t璚zy? Ju od dawna starano si t逝maczy najdziwniejsze, czasem bardzo zaskakuj鉍e, cuda natury. Niestety nap造waj鉍a chrystianizacja d嘀y豉 do zwalczania kultu poga雟kiego, niszczenia wi靖y, pos鉚闚, a tak瞠 dowod闚 pisemnych. Innymi s這wy, specyficzny brak r鏚e jest spowodowany histori, czyli mniej lub bardziej gwa速own chrystianizacj danego kraju [http://pl.wikipedia.org/wiki/Mitologia_S%C5%82owian]. Na szczcie, dzi瘯i zbiorowi mit闚, spisanych na podstawie ustnych przekaz闚, a pniej wsp鏊nej pracy etnolog闚, etnograf闚, j瞛ykoznawc闚 i archeolog闚, zachowa這 si wiele dowod闚 na istnienie owych wierze i mit闚. S這wianie wyr騜niali trzy g堯wne typy b鏀tw naczelne, pomniejsze oraz duchy i demony.

B鏀twa naczelne

Perun, b鏬 niebios i piorun闚, znany tak瞠 jako b鏬 b造skawicy i grzmotu, zosta okrzykni皻y jako demiurg b造skawicy ju w VI wieku przez bizantyjskiego obserwatora Prokopa z Cezarei jako b鏀two naczelne. Uwa瘸no, 瞠 jeden tylko b鏬 tw鏎ca b造skawicy, jest panem ca貫go wiata i sk豉da mu si w ofierze zwierz皻a, a w czasie tych ofiar czynione s wr騜by. Zasi璕 Perunowy obejmuje wszystkich S這wian, a tak瞠 Ba速闚 [A. Gieysztor Mitologia S這wian, Wydawnictwa artystyczne i filmowe, Warszawa 1986, s. 45], co wykaza造 odkrycia j瞛ykoznawcze zebrane przez etnograf闚 s這wia雟kich. Wierzenia tych lud闚 wskazywa造, 瞠 uderzenie pioruna uwi璚a這 przedmiot nim dotkni皻y, tzn. drzewa (g堯wnie d瑿y), wzg鏎za, ska造 czy nawet cz這wieka. W miejscach, gdzie nast瘼owa造 wy豉dowania atmosferyczne, przypisywano moc lecznicz, otaczano je p這tem lub rowem, chroni鉍ym drzewo od ci璚ia lub zniewa瞠nia, modlono si o deszcz lub dobr pogod, odbywa造 si najznakomitsze uroczystoci wsi dooko豉 wi皻ego miejsca. Miejsca te by造 nazywane domem bo篡m. Grzmot por闚nywano do ryku byka lub uderzenia rogiem koz豉 w chmury. Uwa瘸no, 瞠 najstarszy d鉉 w lesie, musi by siedzib b鏀twa. Nigdy samo drzewo nie by這 przedmiotem czci, ale zawsze tylko to, co si w nim zawiera這 i co to drzewo oznacza這. [Tam瞠, s. 48] Staro篡tno tradycji ba速os這wia雟kiej wyrazi豉 si tak瞠 w broni Peruna. Uderza on bowiem piorunem kamiennym. Odnajdywane pod逝積e kamienie (belemnity skamieliny mi璚zak闚, fulguryty szkliwo kwarcowe wytopione przez piorun) nazywano na S這wia雟zczynie piorunowymi strza豉mi lub bo篡mi pr靖kami. Znalezienie takiego przedmiotu uwa瘸no za dar losu wk豉dano go do kolebki niemowl璚ia, pocierano nim wymiona kr闚, gdy traci造 mleko lub umieszczano go pod dachem dla ochrony przed piorunem. Za atrybut b鏀twa uwa瘸no r闚nie top鏎 i tak wierz鉍 w jego moc, wk豉dano go pod 這瞠 rodz鉍ej, na pr鏬 obory, na pole w czasie siewu i przeciw gradowi. Wierzono, 瞠 bro Perunowa zabezpiecza i chroni przed chorob i nieczyst si章.

Wiadomo, 瞠 ka盥y nar鏚, plemi posiada這 w豉sne zwyczaje i obrz鉅ki, co za tym idzie w豉sne nazwy czczonego b鏀twa. I tak u Ba速闚 b鏀two w豉daj鉍e piorunem nazywane by這 Perkun (na Litwie i υtwie Perkun lub Perkon), grecki termin dla pioruna to keraun鏀, w j瞛yku alba雟kim Perĕndi lub Perudi, obszary jugos豉wia雟kie i bu貪arskie to Perun, Perunac, Perunovac, Perunika itp. w zale積oci od zamieszkanego terytorium, u s零iad闚 ugrofi雟kich b鏀two piorunowe znane jako Purginepaz, na Morawach i w S這wacji znany jako Peron, w Polsce jest to oczywicie piorun, lecz ma tak瞠 odpowiedniki kaszubskie (parun) czy l零kie ( w gwarze pieron). Obecno Peruna przejawia si r闚nie w relacjach staroruskich, kt鏎e pozostaj najobfitszym r鏚貫m informacji o tym b鏀twie: Kl瘭i na swoje miecze i na Peruna swojego boga. [Tam瞠, s. 52] Tak瞠 w zapisach pochodzenia du雟kiego, b鉅 niemieckiego dotycz鉍ych S這wian po豉bskich wyst瘼uje Porenutius, kt鏎ego imi przekaza du雟ki kronikarz Sakso Gramatyk. Wida wi璚, 瞠 zale積ie od obszaru zajmowanego przez ludy istnieje znaczna r騜nica w nazewnictwie danego b鏀twa. Jednak funkcja, jak spe軟ia jest taka sama.

Perun wieloraki: wi皻owit, Rujewit z dwoma towarzyszami, Jarowit Jary這.

Najwy窺zy b鏬 s這wia雟ki, piorunow豉dca, jawi si jeszcze pod kilkoma imionami, z kt鏎ych ka盥e kryje w sobie ukszta速owan i odr瑿n posta. Perun stanowi 'obraz ojca', jest przeniesiony w sfer sacrum, jakby archetypem przyw鏚cy wielkiej rodziny, plemienia.

wi皻owit, imi Swantewita cz瘰to kojarzone jest ze wiatowidem, jak przedstawiali to polscy badacze i mi這nicy staro篡tnoci s這wia雟kich w XIX wieku, jest to jednak teoria b喚dna. Imi to jest czysto s這wia雟kie, a pierwszy cz這n sv皻 oznacza tego, kt鏎y rozporz鉅za dobroczynn moc magiczn, moc wi皻ego. Drugi cz這n ovit/evit prawdopodobnie oznacza tyle co pan. Imi to oznacza這 tego, kt鏎y rozporz鉅za moc nadprzyrodzon, wi皻.

wi皻owit z Rugii najczciej przedstawiany by jako pos鉚 przewy窺zaj鉍y wielkoci wszelkie rozmiary cia豉 ludzkiego ra蕨cy czterem g這wami i tylu szyjami; dwie w prz鏚, dwie w ty patrzy造, jedna g這wa na prawo, druga na lewo. [Tam瞠, s. 95] Pos鉚 ten nale篡 pojmowa jako uosobienie najwy窺zej mocy. Kojarzony jako suwerenny b鏬, kt鏎y sprawiedliwie rozdziela dobra powsta貫 w rolnictwie, ogarnia swym spojrzeniem ca造 wszechwiat. Trzymany przez wi皻owita miecz i r鏬, znamienia w豉dcy, u jego st鏕 wi頊a造 go z ziemi. Mia stanowi odstraszaj鉍 si喚 wobec mo磧iwych zamach闚 na zasoby jego ludu. Prawdopodobnie wi皻owit arko雟ki zajmowa si obfitoci plon闚, gospodarowaniem swojego ludu zapasami ziarna. Symboliczna liczba 4 ma bardzo liczne przyk豉dy w mitologii. Zwi頊ek dotyczy czwartego dnia tygodnia, w kt鏎ym to wed逝g wierze ludu ba速yjskiego, kobietom zakazano niekt鏎ych zaj耩, ale tak瞠 wierzono w szczliwe ma鹵e雟two zawarte w豉nie tego dnia tygodnia. W litewskim i 這tewskim kr璕u kulturowym m闚i si o czterech obliczach Perkuna i czterech stronach wiata, nad kt鏎ymi panuje Pos鉚, obr鏂ony ku czterem stronom wiata, stanowi tak瞠 rodek komunikacji z niebiosami. [Tam瞠, s. 99]

Rujewit z dwoma towarzyszami, imi boga Rujewita przekazane jest w dw鏂h du雟kich tekstach z XIII wieku. By on czczony w Gardcu na Rugii. Czczono go obok Porewita i Porenuta w jednej z tamtejszych wi靖y. Pos鉚 ten by bardzo wysoki, z d瑿owego drzewa i przedstawia g這w o siedmiu twarzach, tyle samo mieczy u pasa oraz dodatkowo 鏀my miecz przywi頊any tam do r瘯i. Rujewitowi przypisywano prawdopodobnie przyw鏚ztwo wojenne, a tak瞠 ingerencj w sprawy kontakt闚 p販iowych. Samo imi mia這 oznacza tyle co pan Rui (a wi璚 b鏀two wyspy).

Imi Jarowit Jary這, kojarzy si z wojenn postaci, wi嘀e si z nim r闚nie pewna historia: Podczas misji biskupa bamberskiego Ottona w 1128 roku, jeden z jego duchownych schroni si przed wrogoci t逝mu do wi靖yni, gdzie na cianie wisia豉 wielka nietykalna tarcza obita z這tymi blachami, kt鏎 miano zazwyczaj wynosi tylko na czas wojny jako wr騜b zwyci瘰twa. Kleryk ten zarzuci tarcz na szyj i wybieg na zewn靖rz, gdzie przera穎na ludno wzi窸a go za boga Jarowita. Sama nazwa powsta豉 z rdzenia jar-, jaro- , co znaczy tyle co si豉, surowo, si豉 p造n鉍a z m這doci. Rdze kojarzy mo積a r闚nie ze s這wia雟ka nazw jar, czyli wiosna. Jarowit okrzykni皻y zosta tak瞠 Jary貫m przez Bia這rusin闚, gdzie punktem wyjciowym jest tekst z 1846 roku. Jary豉 m這dzieniec w bia貫j szacie z g這w ludzk w prawej r璚e, z k這sami 篡ta w lewej, w wie鎍u zi馧 i na bia造m wierzchowcu kojarzony by ze zjawiskami wiosennymi. Obraz Jarowita Jary造 napotyka si z podw鎩nym znaczeniem: Jarowit wojownik i Jary這 str騜 zaj耩 rolniczych.

Podobie雟two znaczenia b鏀tw i analogia w budowie imion: Jarowita i wi皻owita, ka蕨 przyj寞 bliskoznaczno ich obu z najwy窺zym b鏀twem, Perunem.

Weles, lub inaczej Wo這s, b鏬 magii, przysi璕i i zawiat闚. Wed逝g wierze staro篡tnych S這wian, to podziemny b鏬 magii, przysi璕i, sztuki, kupc闚, rzemios豉, bogactwa a przede wszystkim byd豉. To w豉nie ono stanowi這 jego domen. By on bowiem bardziej panem i str騜em tych zwierz靖 ni ich pasterzem. Zapewnia p這dno przyrody w s逝瘺ie cz這wieka, przyznawano mu tak瞠 opiek na wieszczami. By bogiem kl靖wy, maj靖ku i handlu, na co jednak nie ma dowod闚. Jemu podlega造 wszystkie s這wia雟kie demony, a on sam cz瘰to przybiera posta wilko豉ka, kozy, psa, tura, jelenia itp. Opiekowa si duszami zmar造ch (tzw. nawiami), strzeg pras這wia雟kiej krainy szczliwoci Nawii. Jego zwierz璚iem by豉 sowa (przelatuj鉍a nad ranem oznacza豉 瞠 kto umar) i kozio. Dlatego przy wprowadzaniu chrzecija雟twa bardzo cz瘰to kozio by przez chrzecijan podszywanym pod diab豉. Nies逝sznie, gdy S這wianie nie znali nieba i piek豉, by豉 tylko kraina szczliwoci Nawia. A dusze k豉mc闚, z這dziei nie mia造 do niej wst瘼u. Gdy nast瘼uje wyliczanie b鏀tw poga雟kich, Weles zawsze stoi zaraz za Perunem, ma jednak cechy ca趾iem odmienne. Jest to barwna posta o cechach dope軟iaj鉍ych swojego towarzysza. O rozpowszechnieniu kultu b鏀twa mog wiadczy nazwy wielu miejsc na s這wia雟zczynie, tj. g鏎a Veles w Boni, osiedle Veles w Bu貪arii, rzeka Welesa na Smole雟zczynie, Welenica w ziemi halickiej, nawet w Polskich Tatrach znajduje si g鏎a o nazwie Wo連zyn.

Trzyg堯w, b鏀two posiadaj鉍e cechy welesowe, to po豉bskie i pomorskie wcielenie. Donos o tr鎩g這wym b鏀twie czczonym podczas walk o Brenn (dzisiejszy Brandenburg) w po這wie XII wieku pom鏬 opisa trzyg這wego boga biskupowi Ottonowi. Trzyg堯w charakteryzowa si z這tymi oczami i zakrytymi ustami. Uwa瘸no, i b鏬 ten ma trzy g這wy, bo trzema zawiaduje pa雟twami, tj. z nieba, z ziemi i z podziemia, a twarz nakryciem zas豉nia jakby grzech闚 ludzkich nie widz鉍 ani s造sz鉍, by je przeoczy訥...]. [Tam瞠, s. 122] Znaczenie imienia jest oczywiste b鏬 o trzech g這wach, natomiast dawniej wierzono, 瞠 nowe imi powsta這 pod wp造wem chrzecija雟kiej wi皻ej Tr鎩cy.

Trojan, inne wcielenie Welesa, dzia豉 w nieokrelonej do ko鎍a dziedzinie. Z bada naukowych wynika, 瞠 S這wianie przej瘭i kult cesarski boskiego Trajana od jakiego ludu ba趾a雟kiego. Wg Aleksandra Brknera, Trojan by po prostu przedmiotem czci w postaci troistego b鏀twa. Natomiast po逝dniowos這wia雟kie wierzenie o Trojanie przedstawia nocn zmor z woskowymi skrzyd豉mi, lub z kozimi uszami. Wg serbskich ludowych bajek tr鎩g這wy car Trojan ba si s這鎍a. W Boni znany by pod nazw car wszystkich ludzi i byd豉, natomiast u innych lud闚 ba趾a雟kich wyst瘼owa造 tr鎩g這we demony.

B鏀twa s這neczne i ogniowe: Swar鏬, Swaro篡c, Radogost, Dadb鏬.

Swar鏬 i Radogost, zaliczane by造 do b鏀tw naczelnych g堯wnie na Po豉biu, ale kult b鏀tw mia og鏊nos這wia雟ki zasi璕. Swar鏬 oznacza s這wia雟kiego boga nieba, s這鎍a, ognia i kowalstwa. Swar oznacza這 s這鎍e, wykute przez Swaroga. Imi Swaroga by這 tak wi皻e, 瞠 przysi璕ano na nie. W Polsce przysi璕ano na s這鎍e a do pi皻nastego wieku, a wsch鏚 s這鎍a witano modlitw. Podobnie by這 na Polesiu i Ukrainie. Dzie zaczynano od pok這nu z這穎nego s這鎍u. Nie wolno by這 si odwraca do s這鎍a plecami przy 積iwach ani pokazywa na nie palcem (zwyczaj ten zachowa si a do dzi w Bu貪arii). Znana jest r闚nie wrogo s這鎍a wobec 禦ij, kt鏎e wygrzewaj鉍 si na s這鎍u, ss je lub pij. Uwa瘸no, i s這鎍e przesta這by wieci, gdyby 禦ija na nie patrza豉. Swar鏬 przedstawiany by jako m篹czyzna z obfitym w零em. Jego atrybutem by r鏬 zwierz璚y, kt鏎y nosi u pasa, oraz bia造 ko i kogut. Jego wi皻ym ptakiem by Rar鏬, czyli p這miennooki sok馧, w kt鏎ego m鏬 si zamienia.

Swaro篡c i Dadb鏬

Swaro篡c by synem 豉skawego boga ognia domowego Swaroga. Nasilenie kultu ognia i ogniska utrzymywa這 si w najwy窺zym stopniu na Ukrainie Polskiej i Bia這rusi, ale r闚nie w Rosji, na Ukrainie i na Ba趾anach, poza tym na zachodnich terenach s這wia雟kich. Prawdopodobnie czczono i szanowano ogie jak boga, gdy mia on niszcz鉍 moc. Ogie uzyskiwano przez pocieranie drewna, a gdy pojawi豉 si pierwsza iskierka, p這myk witano modlitw lub skromnym rytua貫m - niech b璠zie pochwalone wiat這 czy wi皻y ogie. Ogie mia te inn funkcj, jak przechowywanie sta貫go 瘸ru w ognisku domowym, przenoszenie go na nowe mieszkanie, podarowanie go synowi wyprowadzaj鉍emu si do nowej chaty. [Tam瞠, s. 136]

R闚nie synem Swaroga by Dadb鏬, kt鏎ego kult nale瘸 tylko do strefy domowej i ofiarniczej. Jednak o tym b鏀twie nie da si wiele powiedzie, wiadomo jednak, 瞠 posiada pewn nono wierzeniow ze wzgl璠u na drugi cz這n nazwy b鏬, oznaczaj鉍y b鏀two i bogactwo.

B鏀twa pomniejsze

Chors, b鏀two to wywo逝je wiele sprzecznoci. Nie wiadomo do ko鎍a, z jakiego j瞛yka mo瞠 pochodzi nazwa, lecz prawdopodobnie wywodzi si z ira雟kiego czy perskiego. Charakterystyka imienia sk豉nia do upatrywania si w tej nazwie imienia b鏀twa s這necznego. Prawid這wo okreli funkcj boga Aleksander Brkner, kt鏎y domyli si, i mo瞠 by zwi頊ana z ksi篹ycem. I tak ksi篹yc zajmowa miejsce w mitologii u lud闚 ba速yckich jako Mēness, Menuo czy po prostu miesi鉍. Pozostawi trwa造 lad w mentalnoci S這wian, zachwycaj鉍 swoim rytmem fazowym. Zazwyczaj ksi篹yc na nowiu witano uk這nem, zamawianiem i wr騜bami na okres 篡cia na ziemi.

Strzyb鏬, inaczej Stribog, znany by z tego, kt鏎y rozdziela bogactwa o czym wiadczy ju sam rdze imienia. Bowiem rdze stri- (prawdopodobnie z indoeuropejskiego) oznacza: rozdawa, rozszerza, sia, wi璚 chodzi tu o osobliwe dary rozsiewane przez wiatry. Wiatr staje si czym szczeg鏊nym, gdy stanowi wz鏎 wojownika. Oddaje mu si cze jako b鏀twu wojny, zmar造ch, urodzaju, a tak瞠 losu dobrego i z貫go. B鏀two to 章czy這 niebo i ziemi. Natomiast wichry i wichury nie cieszy造 si uznaniem wr鏚 ludzi. L瘯ano si wir闚 powietrznych, wzywano piorun na pomoc, wymawiano r騜ne, odpowiednie zakl璚ia, rzucano w nie no瞠m, kijem lub kamieniem. S這wianom by豉 tak瞠 znana koncepcja wiatru jako duszy, g堯wnie jednak dusz ludzi zmar造ch mierci nienaturaln. Wierzono jeszcze poza tym w wiatry dobre, czy nawet wi皻e. Cz瘰to dochodzi這 do antropomorfizacji wiatru, zaklinano go, czy obiecywano, a nawet zapraszano na wieczerz.

Simarg i Perep逝t, nazwa Simarg豉 prawdopodobnie pochodzi z imion dw鏂h b鏀tw Siem i Rgie. Ka盥y z nich by odpowiedzialny za co innego. I tak Siemowi przypisywano pomoc ko這 czeladzi i byd豉, drugiemu opiek nad zbo瞠m. S鉅zono, 瞠 pniejsz nazw Simarg豉 jest Perep逝t tj. w XII i XIII wieku. Perep逝towi przypisywano cechy zwi頊ane z urodzajem czy wegetacj.

Blini皻a i b鏀two 瞠雟kie, Prawdopodobnie oko這 roku 1969 na wyspie po這穎nej w Meklemburgii, odkryto drewniany pos鉚 z這穎ny z dw鏂h postaci zroni皻ych g這wami i tu這wiem. Bliniak闚 brano za syn闚 s這鎍a, uwa瘸no, i s synami b鏀twa nieba, stoj blisko poranku i zmierzchu, s dobroczy鎍ami i wybawicielami ludzi, a tak瞠 sprzyjaj ma鹵e雟twu oraz maj zwi頊ki z wo豉mi i ko闓i. W astrologii owi bracia nazwani s po prostu s這鎍em i ksi篹ycem, a ich siostr ma by Zorza. Znana tak瞠 jako Mokosz.

Rod i rodzanice. Dola i wieszczyce losu, Rodowi przypisywano najczciej funkcj b鏀twa naczelnego. S這wianie czcili najpierw upiory i beregynie, potem w kolejnoci by Rod i rodzanice, a nast瘼nie Perun. W parze z Rodem id rodzanice tzn. niewidoczne kobiety, kt鏎e zaraz po narodzeniu cz這wieka rozstrzyga造 o jego losie. Nazw t znaj tylko S這we鎍y i Chorwaci, natomiast w Bu貪arii przybywaj do dziecka o p馧nocy nare鋝ici, by wyznaczy przysz這, zostawiaj鉍 mu niewidoczny znak na czole. U Czech闚 to sudi鋘a, w S這wenii to sojenica, serbsko chorwacka suenica. Obok tych rodzanic, sudiczek i narecznic istnieje tak瞠 tradycja personifikowanej Doli, g堯wnie wr鏚 Serb闚, Chorwat闚, a tak瞠 we wschodniej S這wia雟zczynie. Dola stanowi rodzaj opieku鎍zego ducha, kt鏎y czuwa nad dobytkiem, piastuje dzieci, a jej 篡czliwo zapewnia urodzaj. Towarzyszy od narodzin, a do mierci, mo積a ja przej寞 po cz這nku rodziny, jest niewidoczna. Prawdopodobnie Rod i Dola nale蕨 do tej samej grupy wierzeniowej.

Duchy i demony

Demonologia charakteryzuje si drobnymi istotami mitycznymi, kt鏎e otacza造 lub wsp馧istnia造 z b鏀twami pierwszego i drugiego rz璠u, potem zacz窸y sw鎩 samodzielny i d逝gotrwa造 篡wot w kr璕u wiejskim i domowym. Istnia豉 bowiem szeroka sfera codziennych zjawisk, kt鏎e pozwoli造 wierzy ludziom, 瞠 co kieruje wydarzeniami, 瞠 nic nie dzieje si przypadkowo. Tak powsta豉 mitologia obejmuj鉍a mn鏀two r騜norakich duch闚, nie by豉 ona jednak tak zhierarchizowana jak b鏀twa przewodnie. Demonologia jest do jednolita, jednak rozk豉da si do nier闚nomiernie w krajach s這wia雟kich. Wiadomo, 瞠 umys這wo ludowa na danym terenie by豉 inna, tak wi璚 wierzenia wzajemnie si przeplata造 i umacnia造 tworz鉍 wiat cz這wieka, organizuj鉍 jego 篡cie.

Dusze zmar造ch i zmory, wyrazy duch, dusza obejmuj szeroki zakres znaczeniowy 篡cia psychicznego cz這wieka. Obok duszy-jani i duszy-篡cia, istnieje jeszcze tzw. dusza-widmo, kt鏎a jest kopi cz這wieka po mierci, jest mar, zmor, cieniem. Duch ten po mierci odlatuje, ale te powraca, mo瞠 pi i je. Kult dusz zmar造ch odbywa si w ucztach zadusznych, ludzie modl si, sk豉daj ofiary zaraz po poch闚ku. Wed逝g opowieci ludowych znana jest opowie o dalekiej rzece, przez kt鏎 dusze przewozi si 堯dk lub id same po mocie czy k豉dce. Aby to u豉twi, po zgonie budowano k豉dk przez potok, czasem jak na Bia這rusi z wyci璚iem ladu ludzkiej stopy; wrzucano tak瞠 do trumny grosz na zap豉t za przew霩 [Tam瞠, s. 219]. Mowa jest tu o ludziach, kt鏎zy umarli mierci naturaln, by造 to tzw. duchy 篡czliwe, kt鏎e pomna瘸造 dobytek w zagrodzie, pomaga造 w prz璠zeniu, hodowa造 konie plot鉍 im grzywy. Zwane by造 duchami domowymi. Wsp鏊nota wiata zmar造ch charakteryzowa豉 si tak瞠 zjawami wrogimi ludziom. By造 to wiedmy, upiory, zmory, a tak瞠 dusze ludzi zmar造ch przedwczenie, lub gwa速ownie (topielcy, wisielcy, samob鎩cy, zmarli w dniu lubu, dzieci bez chrztu). W s這wia雟kiej kulturze istoty demoniczne maj wiele cech wsp鏊nych jak niewidzialno, niewiadome jest te miejsce przebywania dusz po mierci. Z貫 duchy potrafi straszy, dusi, gnie, wysysaj krew, wy瞠raj wn皻rznoci, niepokoj swym piewem, j瘯iem, p豉czem, gwizdem i miechem, powoduj, susze, grady, wcielaj si w zwierz皻a, kradn mleko krowom [Tam瞠, s. 221]. Wszystko co jest powi頊ane z nieurodzajem, wed逝g wierze S這wian, zwi頊ane jest z demonami.

Duchy wodne, szmery i odg這sy dochodz鉍e ze strumienia, jeziora, morza, rzeki przypisywano duchom wodnym. Znaczenie samej wody jest dosy istotne, gdy sprowadza si do mocy uzdrawiania i oczyszczania. Przy takim obrz鉅ku wymawiano specjalne modlitwy, ofiarowano chleb, s鏊, kury, jagni皻a. Wszystkie zwierz皻a sk豉dano do wody w czasie suszy, przy wezbraniu wody, czy przy budowie most闚, m造n闚. Zwi頊any jest z tym pogl鉅, 瞠: cz這wieka ton鉍ego nie mo積a ratowa, by nie os豉bi wody [Tam瞠, s. 226]. Ta cz duch闚 pochodzi z czci zmar造ch nagle czy przedwczenie, szczeg鏊nie topielc闚. W Rosji wierzono, i s to istoty z貫, a ich celem jest wci鉚anie w wiry wodne i topienie ludzi. U Czech闚 i S這wak闚 to tzw. vodniki i vodni w postaci dziecka zach璚aj鉍ego 篡wych, przy blasku ksi篹yca, do wejcia do wody. Mijaj鉍 miejsce zamieszkania wodnika ludzie ci鉚ali nakrycie g這wy, a tak瞠, by zapobiec tragediom, sami ofiarowali ka盥ego roku kur, w przekonaniu, 瞠 nikt wi璚ej nie utonie w danym jeziorze. Kolejnym duszkiem wodnym jest Rusa趾a, znana na Bia這rusi i Ukrainie. Urodziwe dusze dziewcz靖, nagie, z rozpuszczonymi w這sami, z wiankami na g這wach najczciej zamieszkuj bagna i pogranicze w鏚 i las闚 czasami g鏎y. Ta鎍z przy nowiu ksi篹yca na polanach, wabi i stawiaj zagadki do rozwi頊ania lub 豉skocz ludzi a do mierci. Rusa趾om tak瞠 sk豉dano ofiary pod drzewami, w jaskiniach, na kamieniach. Mog przybiera posta 豉b璠zi, soko堯w i koni. Maj kontakt z chmurami i wirami powietrznymi.

Duchy lene i zwierz璚e, duchy te nie nale蕨 do wiata zmar造ch. Wierzenia zwr鏂one s ku tajemniczoci lasu, kt鏎y pozostaje dziedzin nieoswojon, rz鉅zon przez inne si造. Zazwyczaj personifikowano demoniczn posta ducha lenego, w豉dcy zwierz靖. Jest to duch, kt鏎y w豉da wszystkimi stworzeniami w lesie, przybiera posta wilka, puchacza lub wichru, jego stra tworz niedwiedzie. Zwierz皻a, kt鏎e by造 podziwiane ze wzgl璠u na swoj si喚 obchodzi造 swoje wi皻o, np. w Bu貪arii i Bia這rusi, tzn. przygotowywano uczty powi璚one niedwiedziowi, by 豉twiej m鏬 u這篡 si do snu i zarazem wsta z niego. Innym przedmiotem kultu by dzik. Ze wzgl璠u na ostre k造, z瑿y, pazury zwierz靖, las kojarzony by z czym z造m, ludzie bali si tam wchodzi, by nie zosta zaatakowanym. St鉅 wynaleziono amulety maj鉍e broni cz這wieka i odstrasza z貫 moce. Drug ich funkcj by這 dodanie odwagi i si造. Wi瘯sz uwag skupia wilk i wilko豉k, kt鏎ych pochodzenie wyjaniane jest na tle europejskim. Jest to zwierz, kt鏎e najbardziej fascynuje, a jednoczenie myl o nim wywo逝je groz i l瘯. Mianowicie poszukuje si powstania wilko豉ctwa. Prawdopodobnie w niekt鏎ych kr璕ach kulturowych m這dzie wojskowa zarzuca豉 sobie sk鏎y drapie積ika na plecy, w celu ochrzczenia nowych, co mia這 przekszta販a ich psychik zwalniaj鉍 z norm ludzkich [Tam瞠, s. 230]. Nazwa wilko豉k pochodzi jeszcze z pras這wia雟kiego, przewa積ie unikano wymawiania nazwy wilka przy uroczystociach, st鉅 powiedzenie nie wywo造wa wilka z lasu.

Duchy powietrzne, mieszka造 w czarnych chmurach lub jeziorach, niszczy造 ca造 dobytek, nawet ludzi, porywa造 wichur, zagra瘸造 po瘸rciem s這鎍u. G堯wnie Polacy i S這wacy umieszczali je w jaskiniach i na bagnach jako smoki. Czarownicy wypuszczali smoki na zewn靖rz, a wtedy z chmur mo積a by這 zobaczy zwisaj鉍e ogony, grone dla drzew i cha逝p. Smoki te s podobne do 禦ij, maj ostre pazury i ogromne skrzyd豉. Istnia pogl鉅, i to nawet na terenach polskich, 瞠 t璚za to smok pij鉍y wod z rzek i morza, aby odda j chmurom. Inne wierzenia o duchach powietrznych, to chmurnicy, inaczej ob這cznicy. Wierzenia te jednak s dwoiste. Uwa瘸no, 瞠 owi chmurnicy to m這dzi ch這pcy wyci鉚aj鉍y chmury na kr鏒ko przed burz. Na Ba趾anach mylano, 瞠 to duchy 篡wych, m鉅rych ludzi, kt鏎zy walcz z obcymi duchami, by odp璠zi grad lub sprowadzi korzystny deszcz. S造szano ich rozmowy w burzowym powietrzu i w g鏎ach.

Duchy domu, zagrody i roli, duchy domowe pochodz od zmar造ch mierci naturaln, i s przyjazne, po篡teczne, opiekuj si byd貫m, s duszkami rodzinnymi. Podobno istnia w sferze kulturowej duszek domowy, kt鏎y pe軟i鉍 wiele funkcji zaliczany by do rodziny. Nazywano go tak瞠 s零iadem, gospodarzem, dziadkiem i ojczulkiem. W Polsce duchy domowe to duszyczki, bo輳ta, domowi, domownicy, gospodarze, s零iedzi, dobrochoty, 篡rowicy. U S這wian po逝dniowych termin duszka domowego wi頊a si z czci w篹a domowego, czasami nawet trzymano w cha逝pach zaskro鎍e.